गुण आणि वृद्धी
Guṇa and vṛddhi

सणाच्या पाठात तुम्ही गणपती हा शब्द शिकलात. त्याच देवाचे दुसरे नाव गणेश. गण म्हणजे सेवकांचा गट आणि ईश म्हणजे स्वामी. हे दोन शब्द जोडले की गणेश होतो. जोडाच्या जागी अ आणि ई हे दोन वेगळे स्वर आले आणि त्यांचा मिळून एकच ए झाला.

You met गणपती in the festival lesson, and you have certainly heard गणेश as well — the same god, a different name. The name is two words pushed together: गण, the troop he leads, and ईश, their lord. At the join, the अ that ends गण and the ई that begins ईश do not sit politely side by side. They collapse into one new vowel, ए. Last lesson two identical vowels made one long vowel; here the two vowels are different, so Marathi does something else — and that something else has a name you are about to learn.

ए हा इ चा गुण मानला जातो, म्हणून या संधीचे नाव गुणसंधी. दोन अटी पाळल्या तरच नियम लागतो — पहिला स्वर अ किंवा आ हवा, आणि दुसरा इ किंवा ई हवा. दोन्हींपैकी एक जरी वेगळा असला तरी वेगळा नियम लागेल.

ए is counted as the गुण, the strengthened grade, of इ — hence the name गुणसंधी. Notice how tightly the rule is fenced: the first vowel must be अ or आ, the second must be इ or ई. If both were इ you would be back in last lesson's सवर्णदीर्घसंधी and the answer would be ई. The rules of this level are not competing; each one waits for its own pair of vowels.

सूर्योदय आणि सूर्यास्त हे शब्द एकाच वाक्यात येतात, पण त्यांचे नियम वेगळे आहेत. सूर्य + अस्त मध्ये अ आणि अ हे सारखे स्वर होते, म्हणून आ झाला. सूर्य + उदय मध्ये अ आणि उ वेगळे आहेत, म्हणून ओ झाला. एकच पहिला शब्द, दोन वेगळी उत्तरे.

Put सूर्योदय and सूर्यास्त side by side and the whole logic of the level shows itself in one pair. Both begin with सूर्य, so the vowel on the left is अ each time. In सूर्य + अस्त the vowel on the right is also अ — same vowel, so they lengthen into आ. In सूर्य + उदय the vowel on the right is उ — a different vowel, so they fuse into ओ instead. Look at the second vowel first; it decides everything.

इ चा गुण ए, उ चा गुण ओ आणि ऋ चा गुण अर् — तीन ओळींत गुणसंधी संपला. ऋ हा स्वर मराठीत मोजक्याच तत्सम शब्दांत येतो, म्हणून तिसरा नियम कमी वेळा दिसतो; पण महर्षी हा शब्द तुम्ही अनेकदा ऐकला आहे.

Three vowels, three guṇa grades: इ strengthens to ए, उ to ओ, ऋ to अर्. That is the whole rule. The third line shows up least often because ऋ itself is rare in Marathi outside तत्सम words, but महर्षी is a word you have heard many times, and now you can see the seam running through the middle of it.

गुणाच्या पुढची पायरी म्हणजे वृद्धी. ए ची वृद्धी ऐ आणि ओ ची वृद्धी औ. अशा शब्दांची संख्या मराठीत थोडी आहे — एकैक, सदैव, मतैक्य — पण नियम स्पष्ट आहे आणि तो ओळखता आला की शब्द सहज सोडवता येतो.

वृद्धी is simply one rung higher on the same ladder: where guṇa gave ए and ओ, vṛddhi gives ऐ and औ. Marathi keeps only a handful of these words — एकैक, meaning one by one, सदैव, meaning always, मतैक्य, agreement of opinion — so treat this rule as a reading tool rather than a word-building one. When a word has ऐ or औ sitting in an odd place, suspect a join.