व्याकरणाचे नियम · Grammar Rules
मराठी व्याकरणाचे 130 नियम — प्रकरणाप्रमाणे.130 rules of Marathi grammar, organised by topic.
वर्णविचार
- भाषेतील सर्वांत लहान मूलध्वनीला वर्ण म्हणतात; मराठी वर्णमालेत बारा स्वर, दोन स्वरादी आणि चौतीस व्यंजने असे एकूण अठ्ठेचाळीस वर्ण मानले जातात.स्वर — अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, लृ, ए, ऐ, ओ, औ; स्वरादी — अं, अः; व्यंजने — क् पासून ळ् पर्यंत चौतीस. क्ष आणि ज्ञ ही स्वतंत्र व्यंजने नसून जोडाक्षरे आहेत (क् + ष् = क्ष, ज् + ञ् = ज्ञ).A varṇa is the smallest unit of speech sound. Marathi counts 48 of them: twelve vowels, the two svarādi (anusvāra and visarga) and thirty-four consonants. kṣa and jña are conjuncts, not separate letters.
- ज्या स्वराच्या उच्चारास कमी वेळ लागतो तो ऱ्हस्व आणि जास्त वेळ लागतो तो दीर्घ; मराठीत हा भेद केवळ उच्चाराचा नसून अर्थाचा आहे.ऱ्हस्व — अ, इ, उ, ऋ; दीर्घ — आ, ई, ऊ. ए, ऐ, ओ, औ हे संयुक्त स्वर असून तेही दीर्घच असतात. दिन (दिवस) आणि दीन (गरीब), सुत (मुलगा) आणि सूत (धागा) हे मात्रेमुळेच वेगळे शब्द ठरतात.Vowel length is phonemic in Marathi: dina 'day' against dīna 'wretched', suta 'son' against sūta 'thread'. Short a, i, u, ṛ; long ā, ī, ū; and e, ai, o, au, which are compound vowels and always long.
- ज्या स्वरांचे उच्चारस्थान एक आहे ते सजातीय म्हणजे सवर्ण स्वर; अ–आ, इ–ई आणि उ–ऊ या तीन जोड्या सवर्ण असून संधीचे पहिले नियम याच जोड्यांवर उभे आहेत.अ–आ कंठ्य, इ–ई तालव्य, उ–ऊ ओष्ठ्य. ए हा अ + इ आणि ओ हा अ + उ यांपासून बनलेला असल्याने त्यांना संयुक्त स्वर म्हणतात; म्हणूनच गुणसंधीत अ + इ = ए आणि अ + उ = ओ असे होते.Two vowels made at the same place of articulation are savarṇa: a–ā, i–ī, u–ū. e and o are themselves compounds (a+i, a+u), which is exactly why guṇa-sandhi turns a+i into e and a+u into o.
- अं आणि अः हे उच्चारण्यासाठी आधी स्वर लागतो, म्हणून त्यांना स्वरादी म्हणतात; अनुस्वार शीर्षबिंदूने आणि विसर्ग अक्षरापुढील दोन टिंबांनी लिहिला जातो.अनुस्वार — गंगा, अंत, मुलांना; विसर्ग — दुःख, नमः, अंतःकरण. स्वराशिवाय यांचा उच्चार होत नाही, म्हणून ते स्वतंत्र वर्ण मानले जात नाहीत.The anusvāra (the dot on top) and the visarga (the two dots) cannot be pronounced without a vowel in front of them; Marathi therefore classes them apart, as svarādi, 'those that begin with a vowel'.
- ज्याचा उच्चार स्वराच्या साहाय्याशिवाय पूर्ण होत नाही ते व्यंजन; लिहिताना पाय मोडून (्) ते स्वरहीन असल्याचे दाखवतात आणि दोन स्वरहीन व्यंजने जुळली की जोडाक्षर तयार होते.क् + अ = क; म् + आ = मा. जोडाक्षरे — क् + त = क्त (शक्ती), स् + त = स्त (नमस्ते), र् वरचा रफार (सूर्य, कर्म). जोडाक्षर हे केवळ लेखनाचे रूप आहे, संधी नव्हे.A consonant needs a vowel to be spoken; the killer stroke (paymod) shows the vowel is absent. Two such consonants written together make a conjunct — but a conjunct is a fact of writing, not a sandhi.
- क् पासून म् पर्यंतची पंचवीस स्पर्श व्यंजने उच्चारस्थानानुसार पाच वर्गांत बसतात — कंठ्य क-वर्ग, तालव्य च-वर्ग, मूर्धन्य ट-वर्ग, दंत्य त-वर्ग आणि ओष्ठ्य प-वर्ग.क ख ग घ ङ (कंठ), च छ ज झ ञ (टाळू), ट ठ ड ढ ण (मूर्धा), त थ द ध न (दात), प फ ब भ म (ओठ) — घशापासून ओठांपर्यंत असा हा क्रम आहे, आणि तोच वर्णमालेचा क्रम आहे.The twenty-five stops are arranged in five vargas by where they are made, running from the throat (ka-varga) to the lips (pa-varga). That anatomical order is the order of the alphabet itself.
- प्रत्येक वर्गातील पहिली दोन व्यंजने कठोर व तिसरे-चौथे मृदु असतात, पहिले-तिसरे-पाचवे अल्पप्राण व दुसरे-चौथे महाप्राण असतात, आणि पाचवे हे त्या वर्गाचे अनुनासिक असते.क-वर्गात क कठोर अल्पप्राण, ख कठोर महाप्राण, ग मृदु अल्पप्राण, घ मृदु महाप्राण आणि ङ अनुनासिक. व्यंजनसंधीचा प्रत्येक नियम याच कोष्टकातील एका घराकडे बोट दाखवतो.Inside each varga: members 1–2 are voiceless, 3–4 voiced; 1, 3, 5 unaspirated and 2, 4 aspirated; the fifth is the nasal. Every consonant-sandhi rule in the next section points at one cell of this grid.
- य, र, ल, व ही अंतस्थ व्यंजने, श, ष, स ही ऊष्म व्यंजने आणि ह हे महाप्राण व्यंजन होय; यांच्या जोडीला ळ हे मराठीचे स्वतःचे व्यंजन आहे.ळ मुळेच काळ (वेळ) आणि काल (कालचा दिवस), वेळ आणि वेल हे वेगळे शब्द ठरतात. हिंदीच्या देवनागरीत ळ वापरला जात नाही; मराठीत तो टाळणे ही चूक आहे.Beyond the stops stand the semivowels ya ra la va, the sibilants śa ṣa sa and ha — and ḷa, which Marathi has and Hindi's Devanagari does not. It is not decorative: kāḷ 'time' and kāl 'yesterday' are different words.
संधी
- दोन वर्ण एकमेकांशेजारी येऊन जोडले जाताना त्यांच्यात जो बदल होतो त्याला संधी म्हणतात; स्वरसंधी, व्यंजनसंधी आणि विसर्गसंधी असे त्याचे तीन प्रकार आहेत.सूर्य + अस्त = सूर्यास्त (स्वरसंधी), सत् + जन = सज्जन (व्यंजनसंधी), मनः + रथ = मनोरथ (विसर्गसंधी). संधी आणि जोडाक्षर एक नव्हे — जोडाक्षरात काही बदलत नाही, संधीत काहीतरी बदलते.Sandhi is the change that happens where two sounds are joined into one word. Marathi names three kinds — vowel, consonant and visarga sandhi. A conjunct letter is not a sandhi: in a conjunct nothing changes, in a sandhi something does.
- दोन सवर्ण स्वर एकापुढे एक आले असता त्यांच्या जागी त्याच जातीचा एकच दीर्घ स्वर येतो — याला सवर्णदीर्घसंधी म्हणतात.सूर्य + अस्त = सूर्यास्त; हिम + आलय = हिमालय; महा + आत्मा = महात्मा; विद्या + अर्थी = विद्यार्थी; कवी + ईश्वर = कवीश्वर; गुरु + उपदेश = गुरूपदेश.Two vowels of the same class fuse into a single long vowel of that class: a/ā + a/ā = ā, i/ī + i/ī = ī, u/ū + u/ū = ū. Hence hima + ālaya = Himālaya and vidyā + arthī = vidyārthī.
- अ किंवा आ यांच्यापुढे इ/ई आल्यास ए, उ/ऊ आल्यास ओ आणि ऋ आल्यास अर् असा गुण होतो — याला गुणसंधी म्हणतात.गण + ईश = गणेश; महा + इंद्र = महेंद्र; सूर्य + उदय = सूर्योदय; चंद्र + उदय = चंद्रोदय; महा + उत्सव = महोत्सव; देव + ऋषी = देवर्षी.When a or ā meets a vowel of a different class the result is the guṇa vowel: a + i = e, a + u = o, a + ṛ = ar. gaṇa + īśa gives Gaṇeśa, sūrya + udaya gives sūryodaya.
- अ किंवा आ यांच्यापुढे ए/ऐ आल्यास ऐ आणि ओ/औ आल्यास औ होतो — याला वृद्धिसंधी म्हणतात.एक + एक = एकैक; सदा + एव = सदैव; मत + ऐक्य = मतैक्य; जल + ओघ = जलौघ; वन + औषधी = वनौषधी.The rarer step up: a/ā before e or ai gives ai, and before o or au gives au. sadā + eva = sadaiva, vana + auṣadhī = vanauṣadhī.
- इ किंवा ई यांच्यापुढे विजातीय स्वर आल्यास त्यांच्या जागी य् हे व्यंजन येते — हा यणादेशसंधीचा पहिला भाग.अति + अंत = अत्यंत; अति + आवश्यक = अत्यावश्यक; इति + आदी = इत्यादी; प्रति + एक = प्रत्येक; अति + उत्तम = अत्युत्तम.Before an unlike vowel, i or ī turns into the consonant y: ati + anta = atyanta, prati + eka = pratyeka. Note the condition — the following vowel must be of a different class, or rule 3 applies instead.
- उ किंवा ऊ यांच्यापुढे विजातीय स्वर आल्यास व् आणि ऋ पुढे विजातीय स्वर आल्यास र् येतो — हा यणादेशसंधीचा दुसरा भाग.सु + आगत = स्वागत; मनु + अंतर = मन्वंतर; अनु + अय = अन्वय; पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा. रोज म्हटले जाणारे ‘स्वागत’ हे सु + आगत या संधीचेच रूप आहे.The same rule for the back vowels: u/ū becomes v and ṛ becomes r before an unlike vowel. The everyday svāgat 'welcome' is su + āgata.
- वर्गातील पहिल्या (कठोर) व्यंजनापुढे मृदु व्यंजन किंवा स्वर आल्यास त्याच्या जागी त्याच वर्गातील तिसरे (मृदु) व्यंजन येते.वाक् + ईश = वागीश; चित् + आनंद = चिदानंद; षट् + आनन = षडानन; अप् + ज = अब्ज; सत् + गुण = सद्गुण.A voiceless stop softens to the voiced member of its own varga when a voiced sound or a vowel follows: vāk + īśa = Vāgīśa, cit + ānanda = cidānanda.
- वर्गातील पहिल्या व्यंजनापुढे अनुनासिक आल्यास त्याच्या जागी त्याच वर्गातील पाचवे म्हणजे अनुनासिक व्यंजन येते.वाक् + मय = वाङ्मय; जगत् + नाथ = जगन्नाथ; षट् + मास = षण्मास; उत् + नती = उन्नती.Before a nasal, the first consonant of a varga becomes that varga's own nasal: vāk + maya = vāṅmaya, jagat + nātha = Jagannātha.
- त् पुढे च/छ आल्यास च्, ज/झ आल्यास ज्, श आल्यास च्छ आणि ल आल्यास ल् असा विशेष व्यंजनसंधी होतो.सत् + चरित्र = सच्चरित्र; सत् + जन = सज्जन; उत् + श्वास = उच्छ्वास; उत् + लंघन = उल्लंघन.The dental t assimilates completely to a following palatal or l: sat + jana = sajjana, ut + laṅghana = ullaṅghana.
- विसर्गाच्या मागे अ असून पुढे मृदु व्यंजन किंवा स्वर आल्यास ‘अ + विसर्ग’ यांच्या जागी ओ येतो.मनः + रथ = मनोरथ; तपः + बल = तपोबल; यशः + धन = यशोधन; अधः + गती = अधोगती; मनः + राज्य = मनोराज्य.a plus visarga becomes o before a voiced sound: manaḥ + ratha = manoratha, yaśaḥ + dhana = yaśodhana.
- विसर्गापुढे कठोर व्यंजन आल्यास विसर्गाच्या जागी त्याच उच्चारस्थानाचा ऊष्म वर्ण येतो, तर इ किंवा उ यांच्यापुढील विसर्गापुढे मृदु वर्ण आल्यास त्याच्या जागी र् येतो.कठोरापुढे — निः + चय = निश्चय; दुः + काळ = दुष्काळ; निः + तेज = निस्तेज; मनः + ताप = मनस्ताप. मृदुपुढे र् — दुः + जन = दुर्जन; निः + बल = निर्बल; आशीः + वाद = आशीर्वाद; निः + रस = नीरस (र् पुढे र् आल्याने एक र् लोप पावतो व मागचा स्वर दीर्घ होतो).Before a voiceless consonant the visarga takes that consonant's colour — ś, ṣ or s. After i or u it becomes r before a voiced sound: duḥ + jana = durjana, āśīḥ + vāda = āśīrvāda.
- वर्गातील व्यंजनापूर्वी येणारा अनुनासिक त्याच वर्गाचा असतो, आणि तो परसवर्ण न लिहिता शीर्षबिंदूने म्हणजे अनुस्वाराने लिहावा — हा प्रमाण मराठीचा लेखननियम आहे.गङ्गा असे न लिहिता गंगा; पण्डित असे न लिहिता पंडित; चञ्चल असे न लिहिता चंचल; अन्त असे न लिहिता अंत. शीर्षबिंदू पुढच्या वर्गाचा अनुनासिक दर्शवतो.The dot stands for the nasal of whichever varga follows — gaṅgā, paṇḍita, cañcala — and standard written Marathi writes the dot rather than spelling the nasal out.
- मुलांना, घरांत, त्यांचा यांतील अनुस्वार हा ध्वनिनियमाचा नसून व्याकरणाचा आहे — तो अनेकवचनी सामान्यरूपाची खूण आहे आणि तो गाळणे ही चूक ठरते.गंगा, अंत यांतील अनुस्वार उच्चारातून येतो; मुलांना, घरांत, मुलींना, त्यांचा यांतील अनुस्वार अनेकवचन दाखवतो. मुलाना असे लिहिणे म्हणजे एकवचन-अनेकवचनाचा भेदच पुसणे.Keep two anusvāras apart. The one in gaṅgā is a sound rule; the one in mulāṃnā 'to the children' is grammar — it marks the plural oblique, and dropping it destroys the number distinction.
- पहिल्या पदाचा अंत्य स्वर कायम राहून पुढील पदाचा आद्य स्वर लोप पावतो, त्याला पूर्वरूपसंधी म्हणतात; हा संस्कृतातून आलेला नसून मराठीचा स्वतःचा संधिप्रकार आहे.बोलण्यातली जोडरूपे हे स्पष्ट दाखवतात — तो जातो + आहे = तो जातोय; ती येते + आहे = ती येतेय; तो गेला + आहे = तो गेलाय. इथे पूर्वीचा ओ, ए, आ टिकतो आणि पुढचा आ लोप पावतो. (ही रूपे बोलीभाषेची आहेत; लेखनात ‘तो जात आहे’ असे लिहावे.)In pūrvarūpa-sandhi the first vowel survives and the second drops. Marathi's own examples are the spoken contractions jāto + āhe = jātoy, yete + āhe = yetey — colloquial forms; writing keeps them apart.
- पहिल्या पदाचा अंत्य स्वर लोप पावून पुढील पदाचा आद्य स्वर कायम राहतो, त्याला पररूपसंधी म्हणतात; मराठीत हा प्रकार मुख्यतः स्वरादी प्रत्यय शब्दाला जोडताना दिसतो.घोडा + ई = घोडी; कुत्रा + ई = कुत्री; पोरगा + ई = पोरगी — इथे आ लोप पावतो आणि प्रत्ययाचा ई टिकतो. या दोन्ही संधींना संस्कृतातला आधार नाही, म्हणून त्या मराठी व्याकरणाने स्वतंत्रपणे नोंदवल्या आहेत.In pararūpa-sandhi it is the second vowel that survives: ghoḍā + ī = ghoḍī 'mare', kutrā + ī = kutrī 'bitch'. Both of these joins are Marathi's own; no Sanskrit rule covers them.
- मराठीच्या शब्दसंग्रहाला चार थर आहेत — तत्सम, तद्भव, देशी आणि परभाषिक — आणि संधीचे नियम त्यांपैकी फक्त तत्सम थरालाच लागू पडतात.तत्सम (संस्कृतातून जसेच्या तसे) — सूर्य, संधी, राष्ट्र, विद्या; तद्भव (झिजून आलेले) — दूध < दुग्ध, हात < हस्त, काम < कर्म, पान < पर्ण; देशी (मराठीचे स्वतःचे) — डोंगर, झाड, पोर, धोंडा; परभाषिक — जमीन, कागद, हुशार (फारसी), बटाटा, पाव (पोर्तुगीज), टेबल, तिकीट (इंग्रजी).Marathi's vocabulary comes in four layers: tatsama, taken from Sanskrit unchanged; tadbhava, Sanskrit words worn smooth by centuries of speech; deśī, Marathi's own; and loans from Persian, Portuguese and English. Only the first layer does sandhi.
नामविचार व लिंग
- प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या किंवा कल्पनेने जाणवणाऱ्या वस्तूला, व्यक्तीला किंवा गुणाला दिलेल्या नावाला नाम म्हणतात; नाम हा विकारी शब्द असल्याने त्याला लिंग, वचन आणि विभक्तीचे प्रत्यय लागतात.मुलगा, पुणे, आनंद ही तिन्ही नामेच आहेत. नाम बदलते म्हणून ते विकारी — मुलगा, मुलाला, मुलांनी, मुलांचा.A noun names a thing, a person or a quality. It is a vikārī (inflecting) word: gender, number and case all leave their mark on it.
- प्रत्येक विकारी शब्दात प्रकृती आणि प्रत्यय असे दोन भाग असतात — मूळ शब्द ती प्रकृती आणि तिला जोडलेला अंश तो प्रत्यय.मुला + ला = मुलाला; घरा + त = घरात; आई + चा = आईचा. शब्दकोशात प्रकृती सापडते, व्याकरण प्रत्यय पुरवते, आणि या दोहोंच्या मध्ये सामान्यरूप उभे असते.Every inflected Marathi word is prakṛti (the stem a dictionary lists) plus pratyaya (what grammar adds). Between the two stands the oblique stem: mulā + lā = mulālā.
- अर्थावरून नामाचे सामान्यनाम, विशेषनाम आणि भाववाचक नाम असे तीन मुख्य प्रकार होतात; समूहवाचक व पदार्थवाचक ही सामान्यनामाचीच दोन उपरूपे आहेत.सामान्यनाम एका जातीच्या सर्वांना लागू पडते — मुलगा, शहर, नदी; विशेषनाम एकाच व्यक्तीचे किंवा ठिकाणाचे नाव — पुणे, मुंबई, तुकाराम; भाववाचक नाम गुण किंवा भाव दाखवते — आनंद, मैत्री, चांगुलपणा. समूहवाचक — कळप, थवा, वर्ग, सैन्य; पदार्थवाचक — सोने, पाणी, दूध, कापड (ही मोजण्याऐवजी मोजमापाने सांगितली जातात).Nouns are common (mulgā, śahar), proper (Puṇe, Tukārām) or abstract (ānand, maitrī). Collectives (kaḷap 'a herd') and mass nouns (sonē, pāṇī) are two subtypes of the common noun.
- भाववाचक नामे नामापासून, विशेषणापासून किंवा धातूपासून प्रत्यय लावून बनवली जातात — यासाठी -पणा, -ता, -की, -ई, -वा, -आई असे तद्धित प्रत्यय वापरले जातात.चांगला → चांगुलपणा; मोठा → मोठेपणा; नम्र → नम्रता; माणूस → माणुसकी; गरीब → गरिबी; गोड → गोडवा; नवा → नवलाई.Abstract nouns are made with suffixes: -paṇā, -tā, -kī, -ī, -vā. cāṅgalā 'good' gives cāṅgulpaṇā 'goodness', namra 'humble' gives namratā.
- मराठीत पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी आणि नपुंसकलिंगी अशी तीन लिंगे आहेत; शब्दाचा शेवट हा लिंगाचा केवळ अंदाज देतो, खात्रीशीर कसोटी विशेषण व क्रियापदाचे जुळणे हीच आहे.तो मोठा मुलगा · ती मोठी मुलगी · ते मोठे घर — विशेषण बदलले की लिंग कळते. मुलगा जातो, मुलगी जाते, मूल जाते.Marathi has three genders. The word's ending is only a hint; the reliable test is agreement — to moṭhā mulgā, tī moṭhī mulgī, te moṭhe ghar.
- आकारान्त नामे बहुधा पुल्लिंगी, ईकारान्त बहुधा स्त्रीलिंगी आणि एकारान्त बहुधा नपुंसकलिंगी असतात; पण हा नियम पुरेसे अपवाद ठेवतो, म्हणून लिंग शब्दासोबतच पाठ करावे.मुलगा, आंबा, घोडा (पुल्लिंगी); मुलगी, नदी, वही (स्त्रीलिंगी); केळे, तळे, घर (नपुंसकलिंगी). अपवाद — शाळा आणि भाषा आकारान्त असूनही स्त्रीलिंगी, पाणी ईकारान्त असूनही नपुंसकलिंगी.Words in -ā tend to be masculine, in -ī feminine, in -e neuter — but śāḷā 'school' is feminine and pāṇī 'water' is neuter, so learn the gender with the word.
- पुल्लिंगी नामापासून स्त्रीलिंगी नाम बनवण्यासाठी -ई, -ईण, -आ ते -ई असा बदल, किंवा तत्सम शब्दांत -इका/-आ असे प्रत्यय लावले जातात; पण अनेक नामांना जोडीदार शब्दच नसतो.नट → नटी; वाघ → वाघीण; सुतार → सुतारीण; मुलगा → मुलगी; घोडा → घोडी; शिक्षक → शिक्षिका; बालक → बालिका. मात्र डॉक्टर, वकील, कवी यांना स्वतंत्र स्त्रीलिंगी रूप नाही.Feminines are formed with -ī, -īṇ, or by swapping -ā for -ī; tatsama words take -ikā (śikṣak → śikṣikā). Many nouns have no partner form at all and take one only by agreement.
- मराठीत एकवचन आणि अनेकवचन अशी दोन वचने आहेत; पुल्लिंगी आकारान्त नामाचे अनेकवचन एकारान्त होते आणि अकारान्त पुल्लिंगी नाम बदलतच नाही.मुलगा → मुलगे; आंबा → आंबे; घोडा → घोडे. देव → देव; हात → हात; तास → तास. ईकारान्त पुल्लिंगीही तसेच राहते — कवी → कवी, पक्षी → पक्षी.Masculines in -ā make their plural in -e (mulgā → mulge); masculines in a consonant or in -ī do not change at all (dev → dev, kavī → kavī).
- नपुंसकलिंगी अकारान्त नामाचे अनेकवचन एकारान्त, ऊकारान्ताचे एकारान्त आणि एकारान्ताचे ईकारान्त होते.घर → घरे; पुस्तक → पुस्तके; लेकरू → लेकरे; पाखरू → पाखरे; केळे → केळी; तळे → तळी. पाणी, मोती यांसारखी ईकारान्त नपुंसकलिंगी नामे बदलत नाहीत.Neuters in -a take -e (ghar → gharē), those in -ū take -e (pākharū → pākhare), and those in -e take -ī (keḷe → keḷī).
- स्त्रीलिंगी नामांत आकारान्त नाम बदलत नाही, ईकारान्ताचे अनेकवचन ‘या’कारान्त होते आणि अकारान्ताचे आ- किंवा ईकारान्त होते.शाळा → शाळा; भाषा → भाषा; नदी → नद्या; वही → वह्या; स्त्री → स्त्रिया; वीट → विटा; भिंत → भिंती. मुलगी → मुली हे रूप मात्र ईकारान्तच राहते.Feminines in -ā are unchanged (śāḷā → śāḷā); those in -ī take -yā (nadī → nadyā); consonant-final ones take -ā or -ī (vīṭ → viṭā, bhint → bhintī). mulgī → mulī keeps -ī.
विभक्ती व सामान्यरूप
- नामाला विभक्तिप्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय जोडण्यापूर्वी त्याच्या मूळ रूपात जो बदल होतो, त्या बदललेल्या रूपाला सामान्यरूप म्हणतात.मुलगा → मुला- → मुलाला, मुलाने, मुलाचा, मुलासाठी; घर → घरा- → घरात, घराला, घरासमोर. मूळ रूपाला थेट प्रत्यय लावणे — ‘मुलगाला’, ‘घरत’ — ही मराठीतली सर्वांत मोठी चूक आहे.Before any case ending and before any postposition, a Marathi noun changes shape: this changed shape is the sāmānyarūp, the oblique stem. Attaching an ending to the dictionary form instead is the single commonest error in written Marathi.
- सामान्यरूप शब्दाच्या शेवटच्या स्वरावर ठरते — अकारान्ताचे आकारान्त, आकारान्त पुल्लिंगीचे ‘या’कारान्त, आकारान्त स्त्रीलिंगीचे एकारान्त आणि ईकारान्ताचे ईकारान्तच सामान्यरूप होते.घर → घरा- (घरात); पुस्तक → पुस्तका- (पुस्तकावर); माणूस → माणसा- (माणसाला); वाडा → वाड्या- (वाड्यात); आंबा → आंब्या- (आंब्याला); पाणी → पाण्या- (पाण्यात); पुणे → पुण्या- (पुण्याहून); शाळा → शाळे- (शाळेत); मुलगी → मुली- (मुलीला); नदी → नदी- (नदीत); विहीर → विहिरी- (विहिरीजवळ — ई चा इ झाला). मुलगा → मुला- हा लक्षात ठेवण्याजोगा अपवाद आहे.The oblique is fixed by the final vowel: consonant-final nouns take -ā (ghar → gharā-), masculines in -ā take -yā (vāḍā → vāḍyā-), feminines in -ā take -e (śāḷā → śāḷe-), and -ī stays -ī (mulgī → mulī-). mulgā → mulā- is the exception to memorise.
- अनेकवचनी सामान्यरूपावर अनुस्वार अनिवार्य असतो; तो गाळला की एकवचन आणि अनेकवचन यांतला भेदच नाहीसा होतो.मुले → मुलां- (मुलांना, मुलांचा); घरे → घरां- (घरांत); मुली → मुलीं- (मुलींना); डोळे → डोळ्यां- (डोळ्यांत); शिक्षक → शिक्षकां- (शिक्षकांनी). ‘मुलाला’ म्हणजे एका मुलाला, ‘मुलांना’ म्हणजे अनेकांना.The plural oblique always carries an anusvāra: mulāṃnā 'to the children' against mulālā 'to the child'. Leaving the dot out erases the number.
- नामाचा वाक्यातील इतर शब्दांशी असलेला संबंध दाखवण्यासाठी नामाला जे प्रत्यय लागतात त्यांना विभक्तिप्रत्यय आणि त्यांच्यामुळे होणाऱ्या रूपांना विभक्ती म्हणतात; मराठीत आठ विभक्ती मानल्या जातात.प्रथमा (प्रत्यय नाही), द्वितीया -स/-ला/-ते, तृतीया -ने/-ए/-शी, चतुर्थी -स/-ला/-ते, पंचमी -ऊन/-हून, षष्ठी -चा/-ची/-चे, सप्तमी -त/-ई/-आ, आणि संबोधन. अनेकवचनात द्वितीया-चतुर्थीला -ना आणि तृतीयेला -नी/-ही येते.A vibhakti is a case: the ending a noun takes to show its relation to the rest of the sentence. Marathi counts eight, in the traditional order first to seventh plus the vocative.
- प्रथमा विभक्तीला प्रत्यय नसतो; वाक्यातील कर्ता प्रथमेत असतो आणि कर्तरी प्रयोगात क्रियापद त्याच्याशीच जुळते.मुलगा शाळेत जातो; मुलगी शाळेत जाते; मुले शाळेत जातात. नाम जसेच्या तसे राहते, तरी ते विभक्तीत आहेच — प्रत्यय नसणे हीच प्रथमेची खूण आहे.The first case has no ending at all. It marks the subject, and in the kartari construction the verb agrees with it: mulgā jāto, mulgī jāte, mule jātāt.
- द्वितीया विभक्तीचे प्रत्यय -स, -ला, -ते हे असून ती कर्म दाखवते; मराठीत सजीव व निश्चित कर्मालाच हा प्रत्यय लागतो, निर्जीव कर्म बहुधा प्रथमेच्या रूपातच राहते.मी पुस्तक वाचतो (कर्म निर्जीव — प्रत्यय नाही); मी मुलाला बोलावतो (कर्म सजीव — -ला); शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शिकवले.The second case (-s, -lā, -te) marks the object — but only when the object needs marking, which in practice means when it is animate or definite: mī pustak vācto beside mī mulālā bolāvto.
- तृतीया विभक्तीचे प्रत्यय एकवचनात -ने, -ए, -शी आणि अनेकवचनात -नी, -ही, -शी असे असून ती करण म्हणजे साधन दाखवते; याच -ने प्रत्ययाने भूतकाळातील सकर्मक क्रियापदाचा कर्ताही दाखवला जातो.पेनाने लिहितो; चाकूने कापले; मित्राशी बोलतो (-शी हा संबंधाचा प्रत्यय). कर्मणी प्रयोगात — त्याने पुस्तक वाचले; मुलांनी पोळ्या खाल्ल्या (अनेकवचनात -नी).The third case (-ne, -śī) marks the instrument — penāne lihito 'writes with a pen' — and it is the same -ne that marks the agent of a past transitive verb: tyāne pustak vācle.
- चतुर्थी विभक्तीचे प्रत्यय -स, -ला, -ते हे असून ती संप्रदान म्हणजे ज्याला काही दिले जाते तो दाखवते; प्रत्यय द्वितीयेसारखाच असला तरी विभक्ती वेगळी आहे.आईला भेट दिली; मी त्याला पैसे दिले; गुरूंना नमस्कार. मराठीत इच्छा, गरज, ज्ञान आणि भावना दाखवणाऱ्या वाक्यांचा ‘कर्ता’ही याच -ला रूपात येतो — मला चहा हवा आहे; मला मराठी येते; मला आंबा आवडतो.The fourth case has the same ending as the second but a different job: the recipient. It also carries Marathi's dative subjects — malā cahā havā āhe 'I want tea', malā marāṭhī yete 'I know Marathi'.
- पंचमी विभक्तीचे प्रत्यय -ऊन आणि -हून हे असून ती अपादान म्हणजे ज्यापासून वेगळे होणे घडते ते दाखवते.घरातून बाहेर पडलो; मुंबईहून आलो; झाडावरून पडला. तुलनेतही पंचमीच येते — मुंबईहून पुणे लहान आहे; हा आंबा त्याहून गोड आहे.The fifth case (-ūn, -hūn) is the ablative: the point you move away from — gharātūn 'out of the house', Mumbaīhūn 'from Mumbai' — and the standard of comparison.
- षष्ठी विभक्तीचे प्रत्यय -चा, -ची, -चे हे असून ती संबंध दाखवते; या प्रत्ययाचे लिंग व वचन मालकाशी नव्हे तर ज्याच्यावर मालकी आहे त्या वस्तूशी जुळते.आईचा मुलगा; आईची साडी; आईचे घर; आईचे डोळे. मालक तोच आहे — बदलते ते वस्तूचे लिंग. अनेकवचनी वस्तूसाठी -चे/-च्या/-ची — मुलांचे कपडे, मुलींच्या वह्या.The genitive -cā/-cī/-ce agrees not with the owner but with the thing owned: āīcā mulgā 'mother's son', āīcī sāḍī 'mother's sari', āīce ghar 'mother's house'.
- सप्तमी विभक्तीचे प्रत्यय -त, -ई, -आ हे असून ती अधिकरण म्हणजे स्थळ किंवा काळ दाखवते.घरात, शाळेत, पुस्तकात, सकाळी. जुन्या -ई प्रत्ययाची रूपे अजून वापरात आहेत — घरी, दारी, गावी, बाजारी. ‘मी घरी आहे’ आणि ‘मी घरात आहे’ या दोन वाक्यांचा भर वेगळा आहे.The seventh case (-t, -ī) is the locative, of place and of time: gharāt 'in the house', śāḷet 'at school', sakāḷī 'in the morning'. The older -ī survives in gharī, gāvī, dārī.
- संबोधन ही आठवी विभक्ती हाक मारण्यासाठी वापरली जाते; अकारान्त पुल्लिंगी नामाला एकवचनात -आ आणि सर्व नामांना अनेकवचनात -नो प्रत्यय लागतो.मित्र → मित्रा; राम → रामा; मुलगा → मुला. अनेकवचन — मुलांनो, मित्रांनो, बंधुभगिनींनो. स्त्रीलिंगी नामांना ग, बाई असे शब्द जोडून हाक मारली जाते — आई ग, ताई ग.The vocative: masculines in a consonant take -ā (mitra → mitrā), and every noun takes -no in the plural (mulāṃno 'children!'). This is the case you hear in every classroom.
- विभक्ती हे प्रत्ययाचे नाव आहे आणि कारक हे कामाचे नाव आहे; कर्ता, कर्म, करण, संप्रदान, अपादान, संबंध व अधिकरण ही सात कारके विभक्तींशी एकास एक जुळत नाहीत.‘मुलाला बोलावले’ इथे -ला हा द्वितीयेचा प्रत्यय असून कारक कर्म आहे; ‘मुलाला भेट दिली’ इथे तोच -ला चतुर्थीचा असून कारक संप्रदान आहे. प्रत्यय एकच, काम वेगळे — आणि ते वाक्यावरून ठरते.A vibhakti is an ending; a kāraka is a job. They do not match one to one: the same -lā is accusative in mulālā bolāvle 'called the boy' and dative in mulālā bheṭ dilī 'gave the boy a present'.
सर्वनाम व विशेषण
- नामाच्या जागी येणाऱ्या शब्दाला सर्वनाम म्हणतात; मराठीत पुरुषवाचक, दर्शक, संबंधी, प्रश्नार्थक, अनिश्चित व आत्मवाचक अशी सहा प्रकारची सर्वनामे आहेत.पुरुषवाचक — मी, तू, तो; दर्शक — हा, ती, ते; संबंधी — जो, जी, जे; प्रश्नार्थक — कोण, काय, कोणता; अनिश्चित — कोणी, काही, कुणीतरी; आत्मवाचक — स्वतः, आपण.A pronoun stands in for a noun. Marathi names six kinds: personal, demonstrative, relative, interrogative, indefinite and reflexive.
- पुरुषवाचक सर्वनामे तीन पुरुषांची असून त्यांची सामान्यरूपे मूळ रूपासारखी मुळीच दिसत नाहीत, म्हणून ती पाठ करावी लागतात.मी → मला, माझा; तू → तुला, तुझा; तो → त्याला, त्याचा; ती → तिला, तिचा; ते (नपुं.) → त्याला, त्याचा; आम्ही → आम्हांला, आमचा; तुम्ही → तुम्हांला, तुमचा; ते (अ.व.) → त्यांना, त्यांचा.The personal pronouns have suppletive obliques that must simply be learned: mī → malā, tū → tulā, to → tyālā, tī → tilā, te → tyāṃnā.
- मराठीत ‘आपण’ या शब्दाची दोन कामे आहेत — ऐकणाऱ्याला सामावून घेणारे प्रथमपुरुषी अनेकवचन, आणि आदरार्थी द्वितीयपुरुष; ‘आम्ही’ मात्र ऐकणाऱ्याला वगळते.आपण उद्या जाऊया (तुम्हीही आमच्यासोबत) · आम्ही उद्या जाऊ (तुम्ही नाही) · आपण कुठे राहता? (आदरार्थी ‘तुम्ही’). हा भेद ऐकणाऱ्याला लगेच जाणवतो, म्हणून तो चुकवू नये.āpaṇ does two jobs: inclusive 'we' (āpaṇ udyā jāūyā — you are coming too) against exclusive āmhī, and respectful 'you' (āpaṇ kuṭhe rāhtā?).
- दर्शक सर्वनामे जवळची वस्तू दाखवण्यासाठी हा/ही/हे आणि दूरची दाखवण्यासाठी तो/ती/ते अशी आहेत; ती लिंग व वचनाप्रमाणे बदलतात.एकवचन — हा मुलगा, ही मुलगी, हे घर; तो मुलगा, ती मुलगी, ते घर. अनेकवचन — हे मुलगे, ह्या मुली, ही घरे; ते मुलगे, त्या मुली, ती घरे. सामान्यरूपे — ह्याला, हिला, ह्यांना, त्याला, तिला, त्यांना.Demonstratives are proximal hā/hī/he and distal to/tī/te, and they inflect for gender and number just as adjectives do.
- संबंधी सर्वनाम जो/जी/जे हे गौण वाक्य मुख्य वाक्याशी जोडते आणि त्याला मुख्य वाक्यात तो/ती/ते हे नित्यसंबंधी सर्वनाम उत्तर देते.जो अभ्यास करतो, तो पास होतो; जी मुलगी काल आली, ती माझी बहीण आहे; जे पेराल, ते उगवेल. जोडी अपुरी ठेवली की वाक्य लंगडे वाटते.The relative jo/jī/je opens the subordinate clause and is answered by to/tī/te in the main clause — jo abhyās karto, to pās hoto 'he who studies, passes'.
- विशेषण नामाच्या आधी येते; आकारान्त विशेषण नामाच्या लिंग, वचन व विभक्तीप्रमाणे बदलते, तर इतर विशेषणे मुळीच बदलत नाहीत.मोठा मुलगा, मोठी मुलगी, मोठे घर, मोठ्या मुलाला, मोठ्या मुली — शेवटचा स्वर बदलतो. पण सुंदर मुलगा, सुंदर मुलगी, सुंदर घर; लाल फूल, लाल फुले — ही विशेषणे जशीच्या तशी राहतात.Adjectives precede their noun. Those ending in -ā agree in gender, number and case (moṭhā mulgā, moṭhī mulgī, moṭhe ghar); all others are invariable (sundar, lāl, chān).
- अर्थावरून विशेषणाचे गुणविशेषण, संख्याविशेषण आणि सार्वनामिक विशेषण असे तीन मुख्य प्रकार होतात.गुणविशेषण — गोड आंबा, हुशार मुलगी, थंड पाणी; संख्याविशेषण — दोन मुले, पहिला दिवस, थोडे पाणी; सार्वनामिक विशेषण — हा मुलगा, माझे पुस्तक, कोणते घर (सर्वनाम नामापुढे आले की ते विशेषण होते).Adjectives are of quality (goḍ āmbā), of number (don mule, pahilā divas) or pronominal (hā mulgā, mājhe pustak) — a pronoun placed before a noun is working as an adjective.
क्रियापद व काळ
- वाक्यातील क्रिया सांगून त्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या शब्दाला क्रियापद म्हणतात, आणि क्रियापदातील प्रत्यय काढून उरणाऱ्या मूळ भागाला धातू म्हणतात.जाणे → जा; खाणे → खा; लिहिणे → लिही; बोलणे → बोल. शब्दकोशात क्रियापद -णे या रूपात दिलेले असते; जातो, गेला, जाईल ही सर्व रूपे ‘जा’ या एकाच धातूची आहेत.The verb completes the sentence; the dhātu is what is left when the -ṇe of the citation form comes off. jāṇe 'to go' has the root jā, and jāto, gelā, jāīl are all built on it.
- ज्या क्रियापदाला कर्म लागते ते सकर्मक आणि ज्याला लागत नाही ते अकर्मक; दोन कर्मे घेणाऱ्या क्रियापदाला द्विकर्मक म्हणतात.सकर्मक — तो पुस्तक वाचतो (काय वाचतो? पुस्तक); अकर्मक — तो झोपतो (काय झोपतो? असा प्रश्नच नाही); द्विकर्मक — त्याने मुलाला पुस्तक दिले (प्रत्यक्ष कर्म पुस्तक, अप्रत्यक्ष कर्म मुलाला). हा भेद भूतकाळातील -ने ठरवतो, म्हणून तो नुसता वर्गीकरणाचा नाही.Transitive verbs take an object, intransitive ones do not, and ditransitive verbs (deṇe, sāṅgṇe, śikavṇe) take two. This distinction decides whether the past tense gets its -ne, so it is not idle labelling.
- मराठी क्रियापद कर्त्याचा पुरुष, लिंग आणि वचन या तिन्हींप्रमाणे बदलते — प्रथमपुरुष मी/आम्ही, द्वितीयपुरुष तू/तुम्ही, तृतीयपुरुष तो/ती/ते.मी जातो (पु.) · मी जाते (स्त्री.) · तू जातोस · तू जातेस · तो जातो · ती जाते · मूल जाते · आम्ही जातो · तुम्ही जाता · ते जातात · त्या जातात.The Marathi verb agrees with its subject in person, number and gender: mī jāto (a man speaking), mī jāte (a woman speaking), tū jātos, tī jāte, te jātāt.
- क्रिया कोणत्या वेळी घडते ते सांगणारा क्रियापदाचा प्रकार म्हणजे काळ; वर्तमान, भूत आणि भविष्य या तिन्ही काळांचे साधा, अपूर्ण, पूर्ण आणि रीति असे प्रत्येकी चार उपप्रकार होतात.बारा खणांचे कोष्टक — साधा वर्तमान मी जातो, अपूर्ण मी जात आहे, पूर्ण मी गेलो आहे, रीति मी जात असतो; तसेच भूत व भविष्यकाळाचे प्रत्येकी चार.Marathi has three tenses, each with four aspects — sādhā (simple), apūrṇa (progressive), pūrṇa (perfect) and rīti (habitual) — twelve boxes in all.
- साधा वर्तमानकाळ धातूला -तो, -ते, -ता, -तात असे प्रत्यय लावून होतो आणि तो नित्याची किंवा सर्वसामान्य क्रिया दाखवतो.मी जातो/जाते; तू जातोस/जातेस; तो जातो; ती जाते; आम्ही जातो; तुम्ही जाता; ते जातात. ‘तो रोज शाळेत जातो’ — ही आत्ता घडणारी नव्हे, नेहमीची क्रिया आहे.The simple present is the root plus -to/-te/-tā/-tāt. It states what is generally or habitually the case: to roj śāḷet jāto 'he goes to school every day'.
- अपूर्ण वर्तमानकाळ ‘धातू + त’ पुढे आहे, पूर्ण वर्तमानकाळ भूतकालवाचक कृदंतापुढे आहे आणि रीति वर्तमानकाळ ‘धातू + त’ पुढे असतो हे सहायक रूप लावून होतो.अपूर्ण — मी जात आहे; ते जात आहेत (आत्ता चालू असलेली क्रिया). पूर्ण — मी गेलो आहे; त्यांनी काम केले आहे (नुकतीच संपलेली, परिणाम टिकून असलेली क्रिया — इथेही सकर्मक क्रियापदाला -ने चा नियम लागू पडतो). रीति — मी जात असतो; ती जात असते (सवयीची क्रिया). बोलताना ‘मी जातोय’ म्हटले जाते, पण लिहिताना ‘मी जात आहे’ हेच रूप वापरावे.Three compound presents: progressive mī jāt āhe 'I am going', perfect mī gelo āhe 'I have gone', habitual mī jāt asto 'I go as a rule'. Inside the perfect the ergative rules still apply.
- साधा भूतकाळ अकर्मक क्रियापदाच्या बाबतीत कर्त्याशी जुळतो आणि कर्ता कोरा राहतो.तो गेला; ती गेली; ते गेले; मुले गेली; मी आलो; मी आले (स्त्री.); आम्ही बसलो. इथे कोठेही -ने येत नाही आणि येताही कामा नये.In the simple past of an intransitive verb the subject stays bare and the verb agrees with it: to gelā, tī gelī, te gele, mule gelī. No -ne appears here at all.
- सकर्मक क्रियापदाच्या भूतकाळात कर्त्याच्या सामान्यरूपाला -ने (अनेकवचनी -नी) हा प्रत्यय लागतो आणि क्रियापद कर्त्याशी नव्हे तर कर्माशी जुळते.मी आंबा खाल्ला · मी पोळी खाल्ली · मी फळ खाल्ले — कर्ता तोच, कर्म बदलले की क्रियापद बदलले. त्याने पुस्तक वाचले; तिने पत्र लिहिले; मुलाने आंबा खाल्ला; मुलांनी पोळ्या खाल्ल्या.This is Marathi's ergativity: in the past of a transitive verb the subject takes -ne on its oblique stem and the verb agrees with the object — mī āmbā khāllā, mī poḷī khāllī, mī phaḷ khālle.
- अपूर्ण भूतकाळ ‘धातू + त’ पुढे होतो हे रूप लावून, पूर्ण भूतकाळ कृदंतापुढे होतो लावून आणि रीति भूतकाळ -ई प्रत्ययाने किंवा ‘जात असे’ या रूपाने होतो.अपूर्ण — मी जात होतो; ती वाचत होती. पूर्ण — मी गेलो होतो; त्याने वाचले होते. रीति — मी रोज तिथे जाई; ती संध्याकाळी वाचत असे. रीति भूतकाळ लेखनात अधिक दिसतो, बोलण्यात कमी.Imperfect mī jāt hoto 'I was going'; pluperfect mī gelo hoto 'I had gone'; habitual past mī jāī or mī jāt ase 'I used to go' — the last more written than spoken.
- भविष्यकाळात धातूला -ईन, -शील, -ईल, -ऊ, -आल, -तील असे पुरुषवाचक प्रत्यय लागतात, तिथे लिंगभेद होत नाही आणि -ने हा प्रत्यय कधीही येत नाही.मी जाईन; तू जाशील; तो/ती जाईल; आम्ही जाऊ; तुम्ही जाल; ते जातील — रूप पुरुष व वचन दाखवते, लिंग नाही. ‘तो उद्या पुस्तक वाचील’ असेच म्हणतात, ‘त्याने उद्या वाचील’ असे कधीही नाही, कारण -ने हा पूर्ण झालेल्या भूतकाळाचाच नियम आहे. अपूर्ण, पूर्ण व रीति भविष्यकाळ सहायक क्रियापदाने होतो — मी जात असेन; मी गेलो असेन; मी जात जाईन.The future endings are -īn, -śīl, -īl, -ū, -āl, -tīl; uniquely they ignore gender, and no -ne ever appears, because the ergative marking belongs to completed past action alone.
- क्रियापदाच्या रूपावरून जो हेतू किंवा भाव कळतो त्याला अर्थ म्हणतात; स्वार्थ, आज्ञार्थ, विध्यर्थ आणि संकेतार्थ असे चार अर्थ मानले जातात.स्वार्थ — तो जातो (नुसते विधान); आज्ञार्थ — तू जा (आज्ञा किंवा विनंती); विध्यर्थ — त्याने जावे (कर्तव्य, योग्यता); संकेतार्थ — तो आला तर मी जाईन (अट).The artha is the mood a verb form carries: plain statement (svārtha), command (ājñārtha), obligation (vidhyartha) and supposition (saṅketārtha).
- आज्ञार्थात धातू जसाच्या तसा किंवा -आ प्रत्ययासह येतो, आणि नकारार्थी आज्ञेसाठी ‘धातू + ऊ’ पुढे नको/नका हे रूप वापरले जाते.तू जा · तुम्ही जा · तू बस · तुम्ही बसा (आदरार्थी). नकार — तू जाऊ नकोस · तुम्ही जाऊ नका · तू बोलू नकोस. ‘नको’ ही ठराविक व्यक्तीला दिलेली मनाई आहे.The imperative is the bare root for tū and root+ā for tumhī: tū jā, tumhī jā. Negative commands use the -ū form plus nako/nakā: tū jāū nakos, tumhī jāū nakā.
- विध्यर्थ ‘धातू + आवे’ या रूपाने होतो आणि तो कर्तव्य, योग्यता किंवा गरज दाखवतो; सर्वसामान्य मनाईसाठी त्याचे नकाररूप ‘नये’ वापरले जाते.त्याने आता जावे; विद्यार्थ्यांनी रोज अभ्यास करावा; मला आता निघावे लागेल; मला जायला हवे. सर्वसामान्य मनाई — खोटे बोलू नये; इथे कचरा टाकू नये (कोणीही, कधीही).The -āve form states what ought to be done: tyāne ātā jāve 'he should leave now'. Its negative naye is impersonal — khoṭe bolū naye 'one should not lie'.
- संकेतार्थात अट सांगणाऱ्या वाक्यात जर व मुख्य वाक्यात तर हे शब्द येतात; न घडलेल्या गोष्टीची कल्पना करताना ‘असता … असते’ ही रूपे वापरतात.जर पाऊस आला तर आम्ही घरीच थांबू; तो आला तर मी जाईन. न घडलेली अट — तो आला असता तर आम्ही गेलो असतो; अभ्यास केला असता तर पास झाला असता.Conditions pair jar with tar: jar pāūs ālā tar āmhī gharīc thāmbū. Counterfactuals use the asta forms: to ālā astā tar āmhī gelo asto 'had he come, we would have gone'.
- मराठीत नकाराचे चार वेगळे शब्द असून त्यांची कामे वेगळी आहेत — नाही, नको, नये आणि नव्हे.नाही — क्रियापदाचा, अस्तित्वाचा किंवा ओळखीचा नकार, आणि तो पुरुषाप्रमाणे बदलतो (मी जात नाही, तू नाहीस, ते नाहीत, भूतकाळात नव्हता/नव्हती/नव्हते); नको — इच्छेचा नकार व ठराविक व्यक्तीला मनाई (मला चहा नको; तू जाऊ नकोस); नये — सर्वसामान्य मनाई (खोटे बोलू नये); नव्हे — ‘ते तसे नाही’ असे खणखणीत खंडन (हा माझा दोष नव्हे).Four negators, four jobs: nāhī negates a verb, an existence or an identity and inflects for person; nako refuses a want or forbids one person; naye forbids in general; navhe flatly denies an identification.
प्रयोगविचार
- वाक्यातील क्रियापद कर्त्याप्रमाणे बदलते, कर्माप्रमाणे बदलते की दोहोंपैकी कशाप्रमाणेच बदलत नाही — या तीन शक्यतांच्या नावांना प्रयोग म्हणतात; कर्तरी, कर्मणी आणि भावे असे तीन प्रयोग आहेत.तो आंबा खातो (क्रियापद कर्त्याप्रमाणे — कर्तरी); त्याने आंबा खाल्ला (कर्माप्रमाणे — कर्मणी); त्याने तिला बोलावले (कशाप्रमाणेच नाही — भावे). प्रयोग ओळखण्याची कसोटी सोपी आहे — कर्माचे लिंग बदलून पाहावे आणि क्रियापद बदलते का ते पाहावे.Prayoga names which element the verb agrees with: the subject (kartari), the object (karmaṇi), or neither (bhāve). The test is mechanical — change the object's gender and watch what the verb does.
- जेव्हा क्रियापद कर्त्याच्या लिंग, वचन व पुरुषाप्रमाणे चालते तेव्हा कर्तरी प्रयोग होतो; अशा वाक्यात कर्ता प्रथमेत असून त्याला कोणताही प्रत्यय नसतो.तो आंबा खातो; ती पोळी खाते; मुले शाळेत जातात; मी उद्या येईन. सकर्मक व अकर्मक अशी दोन्ही क्रियापदे कर्तरी प्रयोगात येतात, आणि वर्तमान व भविष्यकाळातील बहुतेक मराठी वाक्ये कर्तरीच असतात.In the kartari the verb follows the subject, which stands bare in the first case. Almost every present and future sentence in Marathi is kartari, whether the verb is transitive or not.
- जेव्हा क्रियापद कर्माच्या लिंग व वचनाप्रमाणे चालते तेव्हा कर्मणी प्रयोग होतो; अशा वाक्यात कर्त्याच्या सामान्यरूपाला -ने किंवा -नी हा तृतीयेचा प्रत्यय लागतो.त्याने आंबा खाल्ला · त्याने पोळी खाल्ली · त्याने फळ खाल्ले — कर्ता तोच राहिला, कर्म बदलले, क्रियापद बदलले. तिने पत्र लिहिले; मुलांनी पुस्तके वाचली.In the karmaṇi the verb follows the object and the agent takes -ne on its oblique stem: tyāne āmbā khāllā, tyāne poḷī khāllī, tyāne phaḷ khālle.
- कर्मणी प्रयोग फक्त सकर्मक क्रियापदाच्या पूर्ण झालेल्या भूतकाळातच येतो; अकर्मक क्रियापदाच्या भूतकाळात -ने कधीही लागत नाही.सकर्मक — त्याने पुस्तक वाचले; तिने भाजी केली. अकर्मक — तो गेला; ती बसली; मुले हसली (‘त्याने गेला’ असे कधीही नाही). हाच नियम भविष्यकाळातही -ने का येत नाही ते सांगतो.The ergative -ne is confined to the completed past of transitive verbs. Intransitive pasts never take it: to gelā, tī basalī — never tyāne gelā.
- जेव्हा क्रियापद कर्त्याप्रमाणेही चालत नाही आणि कर्माप्रमाणेही चालत नाही, तेव्हा ते नपुंसकलिंगी एकवचनी राहते आणि त्याला भावे प्रयोग म्हणतात.कर्माला -ला हा प्रत्यय लागलेला असेल तेव्हा — शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शिकवले; त्याने तिला बोलावले; आईने मुलाला उठवले. विध्यर्थातही तेच रूप येते — मुलांनी वडिलांना विचारावे; मला आता निघावे लागेल.When the object is itself marked with -lā, the verb can follow neither side and settles into the neuter singular: śikṣakāṃnī vidyārthyāṃnā śikavle. Obligation sentences take the same shape.
- अकर्मक क्रियापदाच्या विध्यर्थी व कर्तृरहित वाक्यांतही भावे प्रयोग होतो, कारण तिथे जुळण्यासारखे कर्मच नसते.त्याने घरी जावे; आपण आता निघावे; मुलांनी लवकर उठावे. तसेच कर्ताच नसलेली वाक्ये — उजाडले; सांजावले; आज खूप गडगडले.Intransitive obligation sentences are bhāve too, since there is no object to agree with: tyāne gharī jāve. So are the subjectless weather verbs — ujāḍle 'day broke'.
- इंग्रजीच्या धर्तीवर मराठीत ‘-कडून … केले जाते’ असा नवीन कर्मणी प्रयोग रूढ झाला आहे; तो व्याकरणदृष्ट्या चालतो, पण चांगल्या मराठीत तो जपून वापरावा.त्याच्याकडून पत्र लिहिले गेले; सरकारकडून नवीन नियम जाहीर करण्यात आले. हेच वाक्य कर्तरीत अधिक सहज होते — त्याने पत्र लिहिले; सरकारने नवीन नियम जाहीर केले. कर्ता माहीत असेल तेव्हा कर्तरीच वापरावी.Modern prose has borrowed an English-style passive with -kaḍūn plus jāṇe: tyācyākaḍūn patra lihile gele. It is grammatical but flat; where the agent is known, good Marathi prefers the kartari.
धातुसाधिते
- धातूपासून तयार होऊनही क्रियापदासारखे न वागणाऱ्या शब्दाला धातुसाधित किंवा कृदंत म्हणतात; ते नामासारखे, विशेषणासारखे किंवा अव्ययासारखे वागते.वाचणे या धातूपासून — वाचन (नाम), वाचणारा/वाचलेला (विशेषण), वाचून (अव्यय). धातुसाधित वाक्याचा अर्थ पूर्ण करत नाही, म्हणून ते मुख्य क्रियापद होऊ शकत नाही.A dhātusādhita is a form built on a verb root that has stopped behaving like a verb: it works as a noun, an adjective or an indeclinable. It cannot complete a sentence by itself.
- कृदंत विशेषण नामापुढे येऊन त्याचे वर्णन करते आणि विशेषणाप्रमाणे लिंग-वचनाने बदलते; भूतकालवाचकाला -लेला, वर्तमानकालवाचकाला -णारा आणि -त, तर भविष्यकालवाचकाला -णार हा प्रत्यय लागतो.भूत — आलेला माणूस, आलेली मुलगी, आलेले पत्र; वर्तमान — येणारी गाडी, हसणारे मूल, धावत आलेला मुलगा; भविष्य — उद्या येणार असलेला पाहुणा, येणारा पाऊस.Participial adjectives inflect like ordinary adjectives: past -lelā (ālelā māṇūs 'the man who came'), present -ṇārā and -t, future -ṇār.
- कृदंत अव्यये क्रियेची वेळ, कारण किंवा रीत सांगतात आणि ती कशामुळेही बदलत नाहीत; -ऊन, -ताना, -ल्यावर, -ल्यामुळे, -ण्यासाठी हे त्यांचे प्रमुख प्रत्यय आहेत.जेवण करून तो निघाला; चालताना तो पडला; शाळेतून आल्यावर मी अभ्यास करतो; पाऊस आल्यामुळे खेळ थांबला; अभ्यास करण्यासाठी तो लवकर उठतो. ही रूपे लिंग, वचन किंवा पुरुष यांच्यामुळे कधीही बदलत नाहीत.Adverbial participles fix the time, cause or manner of the action and never change form: -ūn (having done), -tānā (while doing), -lyāvar (after doing), -lyāmuḷe (because of doing).
- धातूला -णे, -णारा किंवा -ण्याचे असे प्रत्यय लावून नामासारखे वागणारी धातुसाधिते तयार होतात.वाचणे कठीण आहे; वाचणाऱ्याला समजते; वाचण्याची सवय चांगली आहे. ‘वाचणे’ हे इथे क्रियापद नसून वाक्याचा कर्ता आहे, म्हणून ते धातुसाधित नाम आहे.The -ṇe form and its relatives can head a noun phrase: vācaṇe kaṭhīṇ āhe 'reading is hard'. There the -ṇe form is the subject, not the verb.
- दुसऱ्याकडून क्रिया करवली जाते असे दाखवणाऱ्या क्रियापदाला प्रयोजक क्रियापद म्हणतात; ते बहुधा धातूला -व- हा अंश जोडून बनते.हसणे → हसवणे; बसणे → बसवणे; शिकणे → शिकवणे; चालणे → चालवणे; समजणे → समजावणे. काही धातू मात्र अनियमित रूप घेतात — पिणे → पाजणे, खाणे → भरवणे.The causative inserts -v-: hasṇe 'to laugh' gives hasavṇe 'to make laugh', śikṇe 'to learn' gives śikavṇe 'to teach'. A few are irregular: piṇe → pājṇe.
- क्रिया करता येते किंवा येत नाही एवढेच सांगणाऱ्या क्रियापदाला शक्य क्रियापद म्हणतात; त्याचा कर्ता -ला रूपात येतो आणि क्रियापद भावे प्रयोगात राहते.मला हे ओझे उचलवत नाही; त्याला आता चालवत नाही; मला आज लिहवत नाही. होकारार्थी रूपही येते — आता मला थोडे चालवते.The śakya verb says only whether a thing can be managed. Its subject stands in -lā and the verb stays impersonal: malā he ojhe ucalvat nāhī 'I can't lift this load'.
- ज्या क्रियापदाला कर्ताच नसतो आणि जे नेहमी नपुंसकलिंगी एकवचनी राहते, त्याला भावकर्तृक क्रियापद म्हणतात.उजाडले; सांजावले; आज खूप गडगडले; मला मळमळते. ‘कोणी उजाडले?’ या प्रश्नाला उत्तरच नाही — क्रिया आहे, करणारा नाही.A bhāvakartṛka verb has no agent at all and stays in the neuter singular: ujāḍle 'it dawned', sāñjāvle 'evening fell'. Asking who did it makes no sense.
- मुख्य क्रियापदाला काळ किंवा अर्थ पुरवण्यासाठी जोडलेल्या क्रियापदाला सहायक क्रियापद म्हणतात; असणे आणि होणे ही मराठीतील प्रमुख सहायक क्रियापदे आहेत.मी जात आहे; मी गेलो आहे; मी जात होतो; मी गेलो होतो; मी जात असेन. इथे ‘जा’ हे मुख्य क्रियापद अर्थ पुरवते आणि आहे/होतो/असेन हे काळ पुरवतात.Auxiliaries carry the tense while the main verb carries the meaning. Marathi's two are asaṇe and hoṇe: mī jāt āhe, mī gelo hoto, mī jāt asen.
- ‘धातू + ऊन’ या रूपापुढे दुसरे क्रियापद जोडून संयुक्त क्रियापद तयार होते; ते काळ नव्हे तर क्रियेची पूर्तता, दिशा किंवा बोलणाऱ्याचा दृष्टिकोन दाखवते.तो निघून गेला (पूर्ण व अपरिवर्तनीय); मी पुस्तक वाचून घेतले (स्वतःसाठी); मी त्याला पत्र लिहून दिले (दुसऱ्यासाठी); त्याने पत्र फाडून टाकले (निर्णायकपणे); तो सगळे विसरून बसला (नको ते घडून गेले); हे करून पाहा (प्रयत्न करून पाहणे).Stem + -ūn plus a second verb makes a compound verb carrying aspect and attitude rather than time: gele (finality), ghetle (for oneself), dile (for another), ṭākle (decisively), basalā (an unwanted accomplished fact), pāhā (trying).
शब्दसिद्धी
- शब्द कसा तयार झाला हे सांगणाऱ्या विचाराला शब्दसिद्धी म्हणतात; जो शब्द भाषेत जसाच्या तसा आहे तो सिद्ध शब्द आणि जो दुसऱ्या शब्दापासून बनवला आहे तो साधित शब्द.सिद्ध — घर, पाणी, जा, चांगला; साधित — घरगुती, पाणीदार, जाणे, चांगुलपणा. साधित शब्द बनवण्याचे चार मार्ग आहेत — पुढे उपसर्ग, मागे प्रत्यय, शब्दाची पुनरावृत्ती आणि दोन शब्दांचा समास.Śabdasiddhi asks how a word was made. A siddha word is simply there in the language; a sādhita word is built from another — by a prefix, by a suffix, by repetition, or by compounding.
- शब्दाच्या पूर्वी येऊन त्याचा अर्थ बदलणाऱ्या अक्षराला किंवा अक्षरसमूहाला उपसर्ग म्हणतात; मराठीने संस्कृतातील अनेक उपसर्ग तत्सम शब्दांबरोबर घेतले आहेत.अ-/अन- (नकार) — न्याय → अन्याय, आदर → अनादर; अप- (वाईट) — यश → अपयश, कीर्ती → अपकीर्ती; सु- (चांगले) — यश → सुयश, वास → सुवास; वि-, प्र-, दुर्- — विशेष, प्रगती, दुर्लक्ष.A prefix stands in front and turns the meaning: a-/an- negates (anyāya 'injustice'), apa- spoils (apayaś 'failure'), su- improves (suyaś 'good repute').
- फारसी-अरबीतून आलेले गैर-, बे-, ना-, बद- हे उपसर्गही मराठीने आपलेसे केले असून ते आता मराठी शब्दांनाही मोकळेपणाने लागतात.गैरसोय, गैरहजर, गैरसमज; बेशिस्त, बेकायदा, बेभान; नापसंत, नाराज, नालायक; बदनाम, बदसूर. ‘गैरसोय’ या शब्दात उपसर्ग फारसी आणि मूळ शब्द मराठी आहे — भाषा अशीच वाढते.Marathi has also taken in Persian prefixes — gair-, be-, nā-, bad- — and now attaches them to native words as freely as to loans: gairsoy 'inconvenience' joins a Persian prefix to a Marathi noun.
- एकच शब्द दोनदा येऊन किंवा थोडा बदलून पुन्हा येऊन जो जोडशब्द तयार होतो त्याला अभ्यस्त शब्द म्हणतात; पूर्ण शब्दाची पुनरावृत्ती म्हणजे पूर्णाभ्यस्त आणि थोड्या बदलाने झालेली म्हणजे अंशाभ्यस्त.पूर्णाभ्यस्त — हळूहळू, पुढेपुढे, क्षणक्षण, लाललाल, घरघर; अंशाभ्यस्त — शेजारीपाजारी, जिकडेतिकडे, इकडेतिकडे, अदलाबदल, गडबड.A word said twice, or nearly twice, is an abhyasta word: fully repeated (haḷūhaḷū 'slowly, slowly') or repeated with a change (śejārīpājārī 'the neighbours round about').
- निसर्गातील किंवा वस्तूंच्या आवाजाचे अनुकरण करून तयार झालेल्या अभ्यस्त शब्दांना अनुकरणवाचक शब्द म्हणतात.खळखळ (पाण्याचा आवाज), गडगड (ढगांचा), कडकड (विजेचा), चुरचुर, भुणभुण, टिकटिक. हे शब्द अर्थापेक्षा आवाजातून जन्मतात, म्हणून त्यांना व्युत्पत्ती शोधावी लागत नाही.Onomatopoeic words are made straight out of a sound: khaḷakhaḷ for running water, gaḍagaḍ for thunder, kaḍakaḍ for lightning. They have no etymology to look up.
कृदंत व तद्धित
- धातूला लागून नाम किंवा विशेषण तयार करणाऱ्या प्रत्ययाला कृत्प्रत्यय आणि त्यापासून बनलेल्या शब्दाला कृदंत म्हणतात.वाचणे → वाचन, वाचक, वाचनीय; लिहिणे → लेखन, लेखक; चालणे → चाल, चालक, चालता; करणे → करणी, कर्ता. -न, -क, -णूक, -णी, -ईव हे मराठीतले नेहमीचे कृत्प्रत्यय आहेत.A kṛt suffix turns a verb root into a noun or an adjective: vācaṇe 'to read' gives vācan 'reading', vācak 'reader', vācanīya 'readable'.
- काही नामे धातूला कोणताही प्रत्यय न लावता, धातूच्या मूळ रूपातच तयार होतात.झोपणे → झोप; भेटणे → भेट; खेळणे → खेळ; चालणे → चाल; हसणे → हसू (हे मात्र -ऊ प्रत्ययाने). ‘मला झोप आली’ यातील ‘झोप’ हे नाम आहे, क्रियापद नाही.Some nouns are simply the bare root: jhop 'sleep' from jhopṇe, bheṭ 'a meeting' from bheṭṇe, kheḷ 'a game' from kheḷṇe.
- नाम, सर्वनाम किंवा विशेषण यांना लागून नवीन शब्द तयार करणाऱ्या प्रत्ययाला तद्धित प्रत्यय आणि त्यापासून बनलेल्या शब्दाला तद्धित शब्द म्हणतात.कृत्प्रत्यय धातूला लागतो, तद्धित प्रत्यय नामाला — हाच दोहोंतला फरक. वाचणे → वाचक (कृत्), पुणे → पुणेकर (तद्धित).A taddhita suffix attaches to a noun or an adjective rather than to a verb root: that is the whole difference between kṛt and taddhita.
- तद्धित प्रत्यय अर्थानुसार वेगवेगळे असतात — राहणारा, करणारा, गुण, भाव व संबंध असे अर्थ दाखवण्यासाठी वेगवेगळे प्रत्यय वापरले जातात, आणि याच जुन्या प्रत्ययांनी मराठी आजही नवे शब्द घडवते.राहणारा — पुणेकर, मुंबईकर, गावकरी; व्यवसाय करणारा — भाजीवाला, दुकानदार, सोनार; गुण — दयाळू, कष्टाळू, प्रेमळ; भाव — चांगुलपणा, नम्रता, गरिबी, माणुसकी; संबंध — महाराष्ट्रीय, भारतीय, शालेय. नवे परिभाषिक शब्दही याच वाटेने येतात — संगणक, दूरदर्शन, दूरध्वनी, आकाशवाणी.Taddhita suffixes are sorted by meaning: -kar for where you live (Puṇekar), -vālā and -dār for what you do, -ḷū for character (dayāḷū 'kind'), -paṇā and -tā for abstractions, -īya for belonging. New technical words are coined the same way — saṅgaṇak 'computer', ākāśvāṇī 'radio'.
समास
- दोन किंवा अधिक शब्द मधली विभक्ती किंवा शब्द गाळून एकत्र येऊन जो जोडशब्द तयार होतो त्याला सामासिक शब्द आणि या जोडण्याच्या क्रियेला समास म्हणतात.समासातील पहिल्या शब्दाला पूर्वपद आणि दुसऱ्याला उत्तरपद म्हणतात. स्वयंपाकघर = स्वयंपाक (पूर्वपद) + घर (उत्तरपद); इथे ‘चे’ हा गाळलेला शब्द आहे.A samāsa fuses two words and drops the case ending or word that would have joined them. The first member is the pūrvapada, the second the uttarapada.
- सामासिक शब्द फोडून त्यातील गाळलेले शब्द पुन्हा घालून जे वाक्य तयार होते त्याला विग्रह म्हणतात; समास ओळखण्याचा एकच खात्रीचा मार्ग म्हणजे त्याचा विग्रह करून पाहणे.स्वयंपाकघर = स्वयंपाकाचे घर; राजवाडा = राजाचा वाडा; पुरणपोळी = पुरण घालून केलेली पोळी; आईवडील = आई आणि वडील.The vigraha is the phrase you get by putting the dropped words back. Doing the vigraha is the only reliable way to tell one kind of compound from another.
- कोणते पद प्रधान आहे यावरून समासाचे चार मुख्य प्रकार होतात — पूर्वपद प्रधान असलेला अव्ययीभाव, उत्तरपद प्रधान असलेला तत्पुरुष, दोन्ही पदे प्रधान असलेला द्वंद्व आणि दोन्हीही प्रधान नसलेला बहुव्रीही.दररोज (अव्ययीभाव), राजवाडा (तत्पुरुष), आईवडील (द्वंद्व), गजानन (बहुव्रीही). ‘प्रधान’ म्हणजे ज्याच्याभोवती अर्थ फिरतो ते पद.Compounds are classified by which member is the head: the first (avyayībhāva), the second (tatpuruṣa), both (dvandva) or neither (bahuvrīhi).
- ज्या समासात पूर्वपद अव्यय असते आणि संपूर्ण सामासिक शब्द अव्ययासारखा वागून कोणताही प्रत्यय घेत नाही, त्याला अव्ययीभाव समास म्हणतात.दररोज (प्रत्येक रोज), प्रतिदिन, यथाशक्ती, आजन्म, बिनशर्त, गैरहजर. मराठीचा स्वतःचा प्रकार म्हणजे पहिल्या शब्दाची पुनरावृत्ती — गावोगाव, दारोदार, घरोघरी.In an avyayībhāva the first member is an indeclinable and the whole word behaves as one, never taking an ending: darroj 'every day', yathāśaktī 'as far as one is able'.
- ज्या समासात उत्तरपद प्रधान असून पूर्वपदाचा उत्तरपदाशी विभक्तीचा संबंध असतो, त्याला विभक्ती तत्पुरुष समास म्हणतात.राजवाडा = राजाचा वाडा (षष्ठी); स्वयंपाकघर = स्वयंपाकाचे घर (षष्ठी); देवपूजा = देवाची पूजा (षष्ठी); तोंडपाठ = तोंडाने पाठ (तृतीया); ग्रंथालय = ग्रंथांचे आलय.In the vibhakti tatpuruṣa the head is the second word and the first stands in some case relation to it — which is why the cases had to be learned first.
- ज्या तत्पुरुष समासात पूर्वपद नकारार्थी असते त्याला नञ् तत्पुरुष समास म्हणतात.अन्याय = न्याय नव्हे तो; अशक्य = शक्य नाही ते; अनादर = आदर नाही तो; नापसंत = पसंत नाही ते; गैरसोय = सोय नाही ती.When the first member is a negative — a-, an-, nā-, gair- — the compound is a nañ tatpuruṣa: anyāya 'injustice', aśakya 'impossible'.
- ज्या तत्पुरुष समासात उत्तरपद हे धातुसाधित असून ते स्वतंत्रपणे वापरले जात नाही, त्याला उपपद तत्पुरुष समास म्हणतात.शेतकरी = शेत करणारा; ग्रंथकार = ग्रंथ करणारा; कुंभार = कुंभ करणारा; सुखद = सुख देणारा; जलद = जल देणारा (ढग).Here the second member is a verbal form that does not stand on its own: śetkarī 'farmer' is 'one who works a field', granthakār 'author' is 'one who makes books'.
- ज्या समासातील दोन्ही पदे एकाच वस्तूचा निर्देश करतात आणि पूर्वपद उत्तरपदाचे विशेषण असते, त्याला कर्मधारय समास म्हणतात.नीलकमल = नील असे कमल; महादेव = महान असा देव; रक्तचंदन = रक्तासारखे लाल चंदन; मुखकमल = मुख हेच कमल. महाराष्ट्र हा शब्दही महान असे राष्ट्र या अर्थी कर्मधारयच आहे.In a karmadhāraya both members name one and the same thing and the first describes the second: nīlkamal 'blue lotus', Mahādev 'the great god'.
- ज्या समासात दोन पदांच्या मधले शब्द गाळलेले असून विग्रह करताना ते पुन्हा घालावे लागतात, त्याला मध्यमपदलोपी समास म्हणतात.पुरणपोळी = पुरण घालून केलेली पोळी; साखरभात = साखर घालून केलेला भात; गुळपोळी = गूळ घालून केलेली पोळी; घोडेस्वार = घोड्यावर बसलेला स्वार. मधले शब्दच गळालेले असल्याने विग्रह सामासिक शब्दापेक्षा लांब होतो.In a madhyamapadalopī compound the words in the middle are simply gone: puraṇpoḷī is 'a poḷī made by putting puraṇ inside', so the vigraha is longer than the compound.
- ज्या समासाचे पूर्वपद संख्यावाचक असून तो समास समूहाचा बोध करून देतो, त्याला द्विगू समास म्हणतात.त्रिकोण = तीन कोनांची आकृती; चौकोन = चार कोनांची आकृती; नवरात्र = नऊ रात्रींचा समूह; सप्ताह = सात दिवसांचा समूह; पंचवटी = पाच वडांचा समूह.A dvigu has a numeral in front and names a group: trikoṇ 'triangle', navrātra 'the nine nights', saptāh 'a week'.
- ज्या समासातील दोन्ही पदे प्रधान असून विग्रह करताना ती ‘आणि’ ने जोडली जातात, त्याला इतरेतर द्वंद्व समास म्हणतात.आईवडील = आई आणि वडील; हातपाय = हात आणि पाय; बहीणभाऊ = बहीण आणि भाऊ; स्त्रीपुरुष = स्त्री आणि पुरुष. इथे दोन्ही पदे विग्रहात स्पष्ट दिसतात.In an itaretara dvandva both members stay visible and 'and' is understood: āīvaḍīl 'mother and father', hātpāy 'hands and feet'.
- ज्या द्वंद्व समासात दोन पदे मिळून एक समूह किंवा प्रकार सुचवला जातो त्याला समाहार द्वंद्व, आणि ज्यात ‘किंवा’ हा अर्थ असतो त्याला वैकल्पिक द्वंद्व म्हणतात.समाहार — चहापाणी (चहा, पाणी वगैरे पाहुणचार), मीठभाकर, भाजीपाला, केरकचरा; वैकल्पिक — खरेखोटे (खरे किंवा खोटे), बरेवाईट, तीनचार, पापपुण्य.A samāhāra dvandva stands for a whole class of things (cahāpāṇī, 'tea and water' meaning refreshments); a vaikalpika dvandva means 'or' (kharekhoṭe 'true or false').
- ज्या समासातील दोन्ही पदे प्रधान नसून संपूर्ण सामासिक शब्द तिसऱ्याच वस्तूचे विशेषण होतो, त्याला बहुव्रीही समास म्हणतात.गजानन = गजाचे आनन आहे ज्याला तो (गणपती); लंबोदर = लंब उदर आहे ज्याचे तो; दशमुख = दहा मुखे आहेत ज्याला तो (रावण); निर्धन = धन नाही असा (माणूस); चारचाकी = चार चाके आहेत असे (वाहन).In a bahuvrīhi neither member is the head: the whole word describes a third thing not named in it. Gajānan 'elephant-faced' is Gaṇapati; nirdhan 'without wealth' is a man.
अव्यये
- ज्या शब्दांचे रूप लिंग, वचन किंवा विभक्तीमुळे मुळीच बदलत नाही त्यांना अविकारी शब्द म्हणजे अव्यये म्हणतात; क्रियाविशेषण, शब्दयोगी, उभयान्वयी व केवलप्रयोगी अशी चार अव्यये आहेत.नाम, सर्वनाम, विशेषण व क्रियापद हे चार विकारी शब्द आणि ही चार अव्यये मिळून शब्दांचे आठ प्रकार पूर्ण होतात. लवकर, वर, आणि, अरे — यांतील एकही शब्द कधीच बदलत नाही.Indeclinables never change form. Marathi names four kinds — adverb, postposition, conjunction and interjection — and with the four inflecting classes they complete the eight parts of speech.
- क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती सांगणाऱ्या अव्ययाला क्रियाविशेषण अव्यय म्हणतात; ते काळ, स्थळ, रीत, परिमाण किंवा नकार दाखवते.कालवाचक — आज, उद्या, नेहमी, लवकर; स्थलवाचक — इथे, तिथे, वर, खाली; रीतिवाचक — हळू, पटकन, असे; परिमाणवाचक — खूप, थोडे, अगदी; प्रश्नार्थक — का, कधी, कसे; नकारार्थक — न, नाही.Adverbs tell you more about the verb — when, where, how, how much: āj, ithe, haḷū, khūp. They never inflect.
- नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या सामान्यरूपाला जोडून येणाऱ्या आणि त्याचा वाक्यातील संबंध दाखवणाऱ्या अव्ययाला शब्दयोगी अव्यय म्हणतात; ते विभक्तिप्रत्ययासारखेच सामान्यरूप मागते, पण तो स्वतंत्र शब्द असतो.स्थलवाचक — घरावर, टेबलाखाली, पेटीमध्ये, शाळेजवळ; कालवाचक — सकाळपासून, संध्याकाळपर्यंत; हेतुवाचक — मुलांसाठी, पावसामुळे; तुलनावाचक — त्याच्यापेक्षा, माझ्यासारखा; सोबतवाचक — मित्रांबरोबर.Postpositions — var, khālī, madhye, javaḷ, barobar, sāṭhī, pāsūn, paryant, muḷe, viṣayī — demand the same oblique stem a case ending does, but they are separate words and a dictionary lists them.
- दोन शब्द किंवा दोन वाक्ये जोडणाऱ्या अव्ययाला उभयान्वयी अव्यय म्हणतात; समान दर्जाची वाक्ये जोडणारे ते प्रधानत्वसूचक आणि एका वाक्याला दुसऱ्याखाली आणणारे ते गौणत्वसूचक.प्रधानत्वसूचक — समुच्चयबोधक आणि, व; विकल्पबोधक किंवा, अथवा; न्यूनत्वबोधक पण, परंतु; परिणामबोधक म्हणून, त्यामुळे. गौणत्वसूचक — स्वरूपबोधक की, म्हणजे; कारणबोधक कारण, कारण की; संकेतबोधक जर-तर, जरी-तरी.Conjunctions either join equals (āṇi, kiṃvā, paṇ, mhaṇūn) or hang one clause under another (kī, kāraṇ, jar–tar, jarī–tarī). The first kind builds compound sentences, the second complex ones.
- मनातील आनंद, दुःख, आश्चर्य किंवा तिरस्कार असे भाव उत्स्फूर्तपणे व्यक्त करणाऱ्या अव्ययाला केवलप्रयोगी अव्यय म्हणतात; त्याचा वाक्याच्या रचनेशी संबंध नसतो आणि त्यापुढे उद्गारचिन्ह येते.हर्षदर्शक — वाहवा! अहाहा!; शोकदर्शक — अरेरे! अगाई!; आश्चर्यदर्शक — बापरे! अरे व्वा!; प्रशंसादर्शक — शाबास! छान!; संबोधनदर्शक — अरे, अगं, ए.Interjections stand outside the sentence's structure and take an exclamation mark: vāhvā! (delight), arere! (grief), bāpre! (astonishment), śābās! (praise).
वाक्यविचार
- पूर्ण अर्थ देणाऱ्या शब्दसमूहाला वाक्य म्हणतात, आणि वाक्यरचनेचा पहिला नियम असा की प्रत्येक वाक्यात ज्याच्याविषयी सांगायचे ते उद्देश्य आणि त्याच्याविषयी जे सांगायचे ते विधेय असे दोन भाग असतात.‘आईने मुलाला बाजारात पैसे दिले’ — उद्देश्य ‘आई’, विधेय ‘मुलाला बाजारात पैसे दिले’. उद्देश्याबरोबर येणाऱ्या विशेषणांना उद्देश्यविस्तार आणि विधेयातील इतर शब्दांना विधेयविस्तार म्हणतात.A sentence is a group of words giving a complete sense. It has an uddeśya — what is spoken about — and a vidheya — what is said about it; each may carry an extension.
- मराठी वाक्याच्या पदक्रमात क्रियापद शेवटी येते आणि बाकीच्या शब्दांचा क्रम सैल असतो; असे वाक्य वाचताना शब्द व्याकरणाच्या क्रमाने लावून त्यांचा परस्परसंबंध ठरवणे याला अन्वय म्हणतात.मी काल पुण्याला गेलो · काल मी पुण्याला गेलो · पुण्याला मी काल गेलो — तिन्ही वाक्ये बरोबर; बदलतो तो जोर, अर्थ नाही. अन्वय — ‘काल संध्याकाळी आमच्या शाळेत आलेल्या पाहुण्यांनी मुलांना पुस्तके दिली’ या वाक्यात पाहुण्यांनी (कर्ता), मुलांना व पुस्तके (कर्मे), दिली (क्रियापद) आणि बाकीचे शब्द विस्तार आहेत.Marathi is verb-final and otherwise loose, because the endings carry the roles: moving a word changes the emphasis, not the meaning. Anvaya is the reader's job of restoring the grammatical order and seeing which word hangs on which.
- विशेषण नेहमी विशेष्याच्या आधी येते आणि गौण वाक्येही मुख्य वाक्याच्या आधी येतात; मराठीत वर्णन करणारे सर्व काही आधी उभे राहते.मोठे घर; आलेला माणूस; आईचे घर; जो अभ्यास करतो, तो पास होतो; पाऊस आल्यामुळे खेळ थांबला. विशेषण मागे टाकले की वाक्य इंग्रजाळलेले वाटते.Modifiers precede: adjectives, participles, genitives and subordinate clauses all come before what they attach to. Putting them after makes the Marathi sound translated.
- अर्थावरून वाक्याचे विधानार्थी, प्रश्नार्थी, उद्गारार्थी आणि आज्ञार्थी असे चार प्रकार होतात, आणि या चारही प्रकारांत होकारार्थी व नकारार्थी असा आणखी एक भेद चालतो.विधानार्थी — तो शाळेत जातो / तो शाळेत जात नाही. प्रश्नार्थी — तो कुठे जातो? उद्गारार्थी — किती छान दृश्य आहे! आज्ञार्थी — इथे बसा / इथे बसू नका. नकाराचा शब्द वाक्याचा प्रकार बदलत नाही, फक्त त्याचा होकार काढून घेतो; प्रत्येक प्रकाराचे स्वतःचे विरामचिन्ह असते.By meaning a sentence is a statement, a question, an exclamation or a command, and cutting across all four is the positive–negative distinction — which withdraws the assertion without changing the kind.
- ज्या वाक्यात एकच उद्देश्य व एकच विधेय असते त्याला केवलवाक्य म्हणतात.तो शाळेत जातो. आई स्वयंपाक करते. काल पाऊस पडला. वाक्य लांब असले तरी क्रियापद एकच असेल तर ते केवलवाक्यच राहते — ‘काल संध्याकाळी माझा धाकटा भाऊ पुण्याहून आला.’A kevalvākya has one subject and one predicate. Length does not matter; if there is only one finite verb, the sentence is simple.
- ज्या वाक्यात एक मुख्य वाक्य असून त्यावर अवलंबून असणारे एक किंवा अधिक गौण वाक्य असते, त्याला मिश्रवाक्य म्हणतात.तो म्हणाला की तो उद्या येईल (‘की’ ने जोडलेले गौण वाक्य); जो अभ्यास करतो, तो पास होतो; पाऊस आला तर आम्ही घरीच थांबू. गौण वाक्य एकटे उभे राहू शकत नाही, हीच त्याची ओळख.A miśravākya is a main clause with a subordinate clause hanging off it, joined by kī, jo–to or jar–tar. The subordinate clause cannot stand alone.
- ज्या वाक्यात दोन किंवा अधिक समान दर्जाची वाक्ये प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययाने जोडलेली असतात, त्याला संयुक्तवाक्य म्हणतात.पाऊस आला आणि खेळ थांबला; मी बोलावले पण तो आला नाही; लवकर निघा, नाहीतर गाडी चुकेल; अभ्यास केला म्हणून तो पास झाला. इथे दोन्ही वाक्ये स्वतंत्रपणे उभी राहू शकतात.A saṃyuktavākya joins two clauses of equal weight with āṇi, paṇ, kiṃvā or mhaṇūn — and either clause could stand on its own.
- वाक्याचा अर्थ तोच ठेवून त्याची रचना बदलणे याला वाक्यरूपांतर म्हणतात; होकारार्थीचे नकारार्थी, केवलवाक्याचे मिश्र किंवा संयुक्त, आणि विधानार्थीचे उद्गारार्थी असे रूपांतर करता येते.तो श्रीमंत आहे → तो गरीब नाही; किती सुंदर दृश्य आहे! → हे दृश्य फार सुंदर आहे; पाऊस आल्यामुळे खेळ थांबला (केवल) → पाऊस आला म्हणून खेळ थांबला (संयुक्त) → जेव्हा पाऊस आला तेव्हा खेळ थांबला (मिश्र).Vākyarūpāntar is saying the same thing in another shape — positive to negative, simple to complex to compound. It is the exercise that proves you understood the structure.
- वाक्याचा अर्थ तोच ठेवून त्यातला प्रयोग बदलणे याला प्रयोगबदल म्हणतात; प्रयोग बदलताना कर्त्याचा प्रत्यय आणि क्रियापदाचे जुळणे ही दोन्ही एकाच वेळी बदलावी लागतात.कर्तरी ‘ती पत्र लिहिते’ → कर्मणी ‘तिने पत्र लिहिले’ (कर्ता -ने घेतो, क्रियापद कर्माशी जुळते) → नवीन कर्मणी ‘तिच्याकडून पत्र लिहिले जाते’. कर्म -ला ने दर्शवले की तेच वाक्य भावे होते — ‘तिने मुलाला बोलावले’.Changing the prayoga means changing two things at once: the marking on the agent and what the verb agrees with. tī patra lihite → tine patra lihile → ticyākaḍūn patra lihile jāte.
- बोलणाऱ्याचे शब्द जसेच्या तसे अवतरणचिन्हांत देणे याला प्रत्यक्ष कथन म्हणतात.आई म्हणाली, “मी उद्या पुण्याला जाईन.” शिक्षक म्हणाले, “उद्या सुट्टी आहे.” अवतरणचिन्हांतील वाक्य पूर्णपणे बोलणाऱ्याचे असते, म्हणून त्यातले सर्वनाम व काळ बदलत नाहीत.Direct speech reproduces the words exactly, inside quotation marks: Āī mhaṇālī, “Mī udyā Puṇyālā jāīn.”
- बोलणाऱ्याचे शब्द ‘की’ ने जोडून आपल्या शब्दांत सांगणे याला अप्रत्यक्ष कथन म्हणतात; रूपांतर करताना सर्वनाम, काळ आणि जवळ-दूरचे शब्द बदलावे लागतात.प्रत्यक्ष — आई म्हणाली, “मी उद्या पुण्याला जाईन.” अप्रत्यक्ष — आई म्हणाली की ती दुसऱ्या दिवशी पुण्याला जाईल. ‘मी’ चे ‘ती’ झाले, ‘उद्या’ चे ‘दुसऱ्या दिवशी’ झाले. मात्र सर्वकालिक सत्य असेल तर काळ बदलत नाही — गुरुजी म्हणाले की पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते.Indirect speech reports with kī and shifts the pronoun, the tense and the deictic words — though a general truth keeps its tense.
- लिहिताना अर्थ स्पष्ट होण्यासाठी व थांबण्याची जागा दाखवण्यासाठी जी चिन्हे वापरतात त्यांना विरामचिन्हे म्हणतात.पूर्णविराम ( . ) वाक्याच्या शेवटी; स्वल्पविराम ( , ) थोड्या थांब्यासाठी; अर्धविराम ( ; ) दोन संबंधित वाक्यांमध्ये; अपूर्णविराम ( : ) यादीपूर्वी; प्रश्नचिन्ह ( ? ); उद्गारचिन्ह ( ! ); अवतरणचिन्हे ( “ ” ); संयोगचिन्ह ( - ); अपसरणचिन्ह ( — ); लोपचिन्ह ( … ). मराठी कवितेच्या ओळी अजूनही दंडाने ( । ) संपतात.Punctuation marks show where to pause and keep the sense clear. Marathi verse still closes its lines with the daṇḍa.
- मराठीच्या लेखननियमांनुसार अनुनासिकाच्या उच्चारासाठी परसवर्ण न लिहिता शीर्षबिंदू द्यावा, आणि नामा-सर्वनामांच्या अनेकवचनी सामान्यरूपावर अनुस्वार अवश्य द्यावा.बरोबर — गंगा, पंडित, अंत, संशय; मुलांना, लोकांचा, त्यांच्यासाठी, घरांत. चूक — गङ्गा, पण्डित; मुलाना, लोकाचा. अनुस्वार जिथे लागत नाही तिथे तो देणेही तितकीच चूक आहे.The rules: write the dot rather than spelling out the nasal (gaṅgā not gaṅ-gā spelled with ṅ), and never omit the anusvāra on a plural oblique. Sprinkling extra dots is just as wrong as leaving them out.
- मराठी शब्दाच्या शेवटी येणारे इकार व उकार दीर्घ लिहावेत, आणि तत्सम शब्दांतील शेवटचे इकार-उकारही मराठीत दीर्घच लिहिले जातात; काही अव्यये मात्र ऱ्हस्वच राहतात.दीर्घ — पाटी, जादू, गरिबी, कवी, गुरू, ऋषी, मंत्री. ऱ्हस्व राहणारे अपवाद — आणि, नि, परंतु, तथापि, अति. शब्दाच्या शेवटच्या अक्षराचा ऱ्हस्व-दीर्घ हा मराठी लेखनातला सर्वांत नेहमीचा वादाचा मुद्दा आहे.Final i and u are written long in Marathi, even in tatsama words that Sanskrit writes short: kavī, gurū, ṛṣī. A handful of indeclinables — āṇi, ni, parantu — keep the short vowel.
- चांगली मराठी शैली म्हणजे लहान वाक्ये, कर्तरी प्रयोग आणि जिथे मराठी शब्द आहे तिथे मराठी शब्द; आणि भाषाशुद्धी म्हणजे निष्काळजी लेखनात शिरणारी परकी रूपे ओळखून टाळणे.जड — ‘सदर विषयाबाबत निर्णय घेण्यात आला असून त्याची अंमलबजावणी करण्यात येईल.’ सोपे — ‘समितीने निर्णय घेतला आहे आणि तो लवकरच अमलात येईल.’ हिंदीची रूपे टाळावी — नहीं → नाही; है → आहे; क्या → काय; बहुत → खूप; लेकिन → पण; और → आणि; यहाँ → इथे; पानी → पाणी; लड़का → मुलगा; किया → केले.Good style means short sentences, the kartari in preference to a borrowed passive, and a Marathi word wherever one exists. Bhāṣāśuddhī means catching the Hindi forms — nahīṃ, hai, bahut, lekin — that creep into careless prose.
- शिक्षण, वृत्तपत्रे, शासन व साहित्य यांत वापरली जाणारी सर्वांना समजणारी मराठी म्हणजे प्रमाणभाषा; ती कोणत्याही एका बोलीपेक्षा श्रेष्ठ नसून सर्वांना सामायिक असावी म्हणून ठरवलेली आहे.प्रमाणभाषा — मी जात आहे; काय करत आहेस?; मला हवे आहे. बोलण्यातील रूपे — मी जातोय; काय करतोयस?; मला पायजे. दोन्ही मराठीच आहेत; प्रसंग कोणता ते ठरवते की कोणते रूप वापरायचे.The pramāṇbhāṣā is the shared written standard of school, press and government. It is not better than any dialect — it is simply the form everyone has agreed to hold in common.
- एकाच भाषेची प्रदेशानुसार बदलणारी रूपे म्हणजे बोलीभाषा; बोली चुकीची नसते, ती वेगळी असते, आणि मराठीची संपत्ती तिच्या बोलींतच आहे.वऱ्हाडी — विदर्भ; झाडीबोली — भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली; अहिराणी — खानदेश; मालवणी — सिंधुदुर्ग व दक्षिण कोकण; आगरी — रायगड-ठाणे परिसर. प्रत्येक बोलीचे स्वतःचे शब्द, स्वतःची लय आणि स्वतःचे साहित्य आहे.Dialects are regional forms of one language, not mistakes: Varhāḍī in Vidarbha, Ahirāṇī in Khandesh, Mālvaṇī in the southern Konkan, Āgrī around Raigad. Each has its own words and its own literature.
- व्याकरणाचे नियम आणि जिवंत भाषेतील प्रत्यक्ष वापर या दोहोंचा मान राखणे हीच खरी चांगली मराठी; दादोबा पांडुरंग तर्खडकरांनी नियम प्रथम लिहून काढले आणि मोरो केशव दामल्यांनी ते शास्त्रशुद्ध केले, पण भाषा घडवत राहतात ती बोलणारी माणसेच.दादोबा पांडुरंग तर्खडकर, ‘महाराष्ट्र भाषेचे व्याकरण’ (१८३६) — मराठीचे पहिले आधुनिक व्याकरण; मोरो केशव दामले, ‘शास्त्रीय मराठी व्याकरण’ (१९११) — मराठीचे प्रमाणभूत शास्त्रीय वर्णन. नियम पाळावा, पण तो कशासाठी आहे हे विसरू नये.Good Marathi respects both the rule and the living usage. Dādobā Pāṇḍuraṅg Tarkhaḍkar first wrote the rules down in 1836; Moro Keśav Dāmle made the description scientific in 1911 — but the language is still made by the people who speak it.