इ आणि उ यांचे य आणि व
When i and u turn into y and v

पाहुणा आला की तुम्ही पहिल्या पातळीपासून स्वागत हा शब्द म्हणत आहात. तो एक शब्द नाही, दोन शब्द आहेत — सु म्हणजे चांगले आणि आगत म्हणजे आलेले. चांगले आलात, हेच स्वागत. जोडताना सु या शब्दातील उ चा व् झाला आणि स् ला जोडून स्वा असे जोडाक्षर तयार झाले.

You have been saying स्वागत since the very first level, every time someone arrives. It is not one word but two: सु, meaning well or good, and आगत, meaning arrived — welcome literally says you have arrived well. Watch what happened at the join. The उ of सु did not stay a vowel and did not merge with the आ that followed. It turned into the consonant व् and glued itself to the स् in front of it, giving the conjunct स्वा. A vowel became a consonant; this lesson is that one move.

इथे वेगळा हा शब्द फार महत्त्वाचा आहे. इ पुढे इ किंवा ई आला तर दोन सारखे स्वर मिळून ई होतो — तो सवर्णदीर्घसंधीचा नियम. पण इ पुढे अ, आ, उ, ए असा वेगळा स्वर आला की इ स्वर राहत नाही; तो य् हे व्यंजन होऊन आधीच्या व्यंजनाला चिकटतो. म्हणून प्रति चा प्रत्य होतो.

The word unlike is doing all the work here. If इ meets इ or ई, the two like vowels simply lengthen into ई — the सवर्णदीर्घसंधी of lesson 8-4. But if इ meets अ, आ, उ, ए or any other vowel, it cannot merge with it, so it gets out of the way by turning into य् and attaching to the consonant before it. That is why प्रति loses its इ and turns into प्रत्य before एक. Marathi grammar calls य् the यण of इ, and the whole rule यणादेशसंधी — the substitution of यण.

इ चा य् आणि उ चा व् — दोन्ही एकाच जातीचे बदल आहेत. उच्चार करून पाहा: इ आणि य् एकाच जागी तयार होतात, आणि उ आणि व् एकाच जागी. स्वर घाईत उच्चारला की त्याचे व्यंजन होते, एवढाच या नियमाचा अर्थ.

इ becomes य् and उ becomes व् — the same move twice, because the pairs are physically the same sound in different clothes. Say इ and then य् and feel that your tongue never moves; say उ and then व् and feel that your lips never move. A vowel spoken in a hurry, with the next vowel crowding it, simply hardens into its own consonant. Once you hear that, मन्वंतर stops being a spelling to memorise: it is मनु, the first man, plus अंतर, an interval — an age of the world.

य्, व्, र् — या तीन आदेशांना मिळून यण म्हणतात, आणि म्हणून या संधीला यणादेशसंधी हे नाव मिळाले. तिसरा आदेश मराठीत जवळजवळ दिसत नाही, पण नियम पूर्ण सांगायचा म्हणून तो इथे दिला आहे.

य्, व् and र् together are called यण, and the rule that substitutes them is यणादेशसंधी. The third line is honest bookkeeping more than a practical tool — Marathi keeps very few words of that shape — but knowing that the rule covers all three vowels tells you what to expect when you meet an unfamiliar तत्सम word.