अभ्यासक्रम →Level 8 · वर्ण आणि संधी →पाठ 2
Level 8 · Lesson 2अनुनासिक, अंतस्थ, ऊष्मे
Nasals, semivowels, sibilants
वर्गातले पाचवे अक्षर म्हणजे अनुनासिक; त्यापुढे अंतस्थ य र ल व, ऊष्मे श ष स, महाप्राण ह, मराठीचा ळ आणि क्ष, ज्ञ.
The fifth letter of each row is its nasal; then the semivowels य र ल व, the sibilants श ष स, ह, Marathi's own ळ, and the conjuncts क्ष and ज्ञ.
तुम्हाला हे येतंच · You already know this
पहिल्याच पाठात तुम्ही म्हणालात — माझे नाव राम आहे. या एका वाक्यात न, म, व, र आणि ह ही पाच व्यंजने आली. यांतली न आणि म ही वर्गातली पाचवी अक्षरे आहेत, तर व, र आणि ह ही पंचवीस स्पर्श व्यंजनांच्या तक्त्यात बसतच नाहीत. मागच्या पाठातला तक्ता पूर्ण नव्हता; उरलेली व्यंजने या पाठात.
Last lesson gave you a tidy five-by-five grid. But say your very first Marathi sentence again — माझे नाव राम आहे — and count: न and म are the fifth letters of two rows, so they are in the grid. व, र and ह are not in it anywhere. Marathi has eight more consonants that live outside the grid, plus one letter that is Marathi's own property. This lesson finishes the alphabet.
नियम · The rules
ण, न आणि म हे मराठीत रोज दिसतात — पाणी, माणूस, नाव, आम्ही. पण ङ आणि ञ स्वतंत्रपणे शब्दाच्या सुरुवातीला कधीच येत नाहीत; ते जोडाक्षरात किंवा अनुस्वाराच्या रूपाने दिसतात — अंक, पंच.
Three of the five nasals are everyday letters: ण in पाणी and माणूस, न in नाव, म in आम्ही. The other two, ङ and ञ, never begin a Marathi word and are almost never written as themselves — they appear inside conjuncts or, far more often, hide under the anusvāra dot of अंक and पंच, exactly as you saw last lesson.
पाय, राम, लाल, वारा — या चारही शब्दांत अडथळा जाणवत नाही, आवाज वाहत राहतो. य चा उच्चार इ प्रमाणे टाळूवर होतो आणि व चा उच्चार उ प्रमाणे ओठांशी; म्हणूनच हे वर्ण स्वरांचे जवळचे नातलग आहेत.
Say पाय, राम, लाल, वारा and notice that nothing is ever fully blocked — the sound keeps flowing. There is a reason य feels like a fast इ and व like a fast उ: they are made at the same place. Hold on to that kinship; a later lesson turns it into a rule.
शाळा, संशोधन, दोष, विशेष, भाषा — यांतले श, ष आणि स कानाला जवळचे वाटतात, पण ते वेगळे वर्ण आहेत. ष हा मुख्यतः संस्कृतातून आलेल्या शब्दांत टिकून आहे; मराठीच्या स्वतःच्या शब्दांत तो क्वचितच येतो.
These three are the classic Marathi spelling trap, because modern pronunciation blurs ष and श. The rule of thumb is historical, not phonetic: ष survives in words that came in from Sanskrit — दोष, विशेष, भाषा, षटकोन — and hardly ever in Marathi's homegrown vocabulary. When in doubt, look the word up rather than trust your ear.
काळ आणि काल, वेळ आणि वेल हे वेगवेगळे शब्द आहेत — फरक फक्त ळ आणि ल यांचा. लक्षात ठेवा की मराठी शब्द ळ ने सुरू होत नाही; ळ नेहमी शब्दाच्या मध्ये किंवा शेवटी येतो — शाळा, मुळे, फळ.
काळ means time or tense, काल means yesterday; वेळ is time-of-day, वेल is a creeper. One letter, four different words, so the ळ is never optional. Notice too that no Marathi word begins with ळ — it turns up in the middle or at the end: शाळा, मुळे, फळ.
पायरी पायरीने · Step by step
- २५ स्पर्श व्यंजने— पाच वर्ग × पाच वर्ण — मागच्या पाठातला तक्ता
- + ४ अंतस्थ = २९— य र ल व — नियम २
- + ३ ऊष्मे + १ महाप्राण = ३३— श ष स आणि ह — नियम ३
- + १ मराठीचा ळ = ३४ व्यंजने— ळ कोणत्याही वर्गात नाही — नियम ४
- क्ष, ज्ञ — वेगळी गणना— जोडून तयार झालेली विशेष संयुक्त व्यंजने
- लक्ष — ल + क्ष— लिहिताना क्ष हे एकच अक्षर दिसते
- क्ष = क् + ष्— कंठ्य क् आणि पुढे मूर्धन्य ष — दोन वर्ण, एक अक्षर
- ज्ञान = ज् + ञ् + आ + न— ज्ञ = ज् + ञ् — च-वर्गातला ज आणि त्याच वर्गाचा अनुनासिक ञ
- उच्चार — द्न्यान— लिहितो ज्ञ, बोलतो द्न्य — ही मराठीची स्वतःची सवय
म्हणजे मराठीत ङ आणि ञ ही दोन अनुनासिके दिसत नाहीत असे नाही — ती अनुस्वारात आणि ज्ञ सारख्या जोडाक्षरात लपलेली असतात. वर्णमालेतले प्रत्येक अक्षर आता कोणत्या ना कोणत्या गटात बसते.
So the two nasals you thought Marathi had thrown away are still doing quiet work — one under the anusvāra dot, one inside ज्ञ. With this lesson every letter on the chart has an address: a row and a column, or one of the four out-of-grid groups, or ळ standing on its own.