वर्णांचे वर्ग
The classes of sounds

व्यंजनांचे पाच वर्ग — उच्चारस्थान, कठोर-मृदु आणि अल्पप्राण-महाप्राण.

The consonant grid: five classes by place of articulation, crossed with voicing and aspiration.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

काका आणि खाऊ हे दोन शब्द तुम्ही पहिल्या पाठांपासून म्हणत आहात. दोन्हींची सुरुवात जिभेच्या मागच्या भागाने होते — जागा एकच. फरक एवढाच की खाऊ म्हणताना हवा जास्त बाहेर पडते. हाच फरक क आणि ख यांच्यात आहे.

You have been saying काका and खाऊ since the early lessons. Put your hand in front of your mouth and say them one after the other: the tongue touches the same spot both times — the back of the mouth — but खाऊ pushes out a puff of air that काका does not. That single puff is the whole difference between क and ख, and Marathi grammar has a name for it. This level is nothing but names for things your mouth already does.

नियम · The rules

उच्चारस्थानावरून व्यंजनांचे पाच वर्ग होतात — क-वर्ग कंठ्य, च-वर्ग तालव्य, ट-वर्ग मूर्धन्य, त-वर्ग दंत्य आणि प-वर्ग ओष्ठ्य.

नियम १

क ख ग घ ङ हे कंठातून; च छ ज झ ञ टाळूवर; ट ठ ड ढ ण मूर्धेवर; त थ द ध न दातांवर; प फ ब भ म ओठांवर.

Five places, five rows: throat, palate, roof, teeth, lips — moving from the back of the mouth to the front.

वर्ग म्हणजे एका जागी उच्चारल्या जाणाऱ्या पाच व्यंजनांचा गट. पाच वर्ग मिळून पंचवीस व्यंजने होतात. या पाच ओळींची क्रमवारी तोंडाच्या मागून पुढे अशी आहे — कंठ, टाळू, मूर्धा, दात, ओठ.

A वर्ग is the set of five consonants made at one place. Five places × five sounds = the twenty-five stops, and their order is not arbitrary: it walks from the back of your mouth to the front. Say क, च, ट, त, प in that order and feel the contact point travel forward. Every sandhi rule in this level is stated in terms of this grid, so learn to find a letter's cell before you go on.

प्रत्येक वर्गातील पहिली दोन व्यंजने कठोर, पुढील दोन मृदु आणि पाचवे अनुनासिक असते.

नियम २

क ख कठोर, ग घ मृदु, ङ अनुनासिक; तसेच च छ कठोर, ज झ मृदु, ञ अनुनासिक.

In every row the first two are voiceless, the next two voiced, and the fifth is the nasal of that place.

कठोर उच्चारताना स्वरतंतू कंप पावत नाहीत; मृदु उच्चारताना कंप पावतात. गळ्यावर बोट ठेवून काका आणि गाडी म्हणा — दुसऱ्या वेळी कंपन जाणवते.

Voiceless (कठोर) means the vocal cords stay still; voiced (मृदु) means they buzz. Put a finger on your throat and say काका, then गाडी — the second one hums. This is why क and ग are the same sound in every respect but one, and why sandhi so often swaps one for the other.

वर्गातील पहिले व तिसरे व्यंजन अल्पप्राण, तर दुसरे व चौथे महाप्राण असते.

नियम ३

क ग अल्पप्राण; ख घ महाप्राण. महाप्राण म्हणजे उच्चारताना जास्त श्वास बाहेर पडणारा वर्ण.

Columns one and three are unaspirated, two and four aspirated — the puff of air you felt in खाऊ.

म्हणजे प्रत्येक व्यंजनाची ओळख तीन गोष्टींनी होते — उच्चारस्थान कोणते, कठोर की मृदु, आणि अल्पप्राण की महाप्राण. या तीन उत्तरांनी वर्णाची जागा नक्की ठरते.

So any stop is fixed by three answers: which row (place), voiced or not, aspirated or not. Three yes/no-ish questions and you have named the letter exactly — and, more usefully, you can predict what it will turn into when it meets another sound at a join.

पायरी पायरीने · Step by step

ध या वर्णाची ओळख

ध — त-वर्गातील— उच्चारस्थान दंत्य (जीभ दातांना लागते)
ध — मृदु— वर्गात त थ कठोर, द ध मृदु — नियम २
ध — महाप्राण— द अल्पप्राण, ध महाप्राण — नियम ३
ध = दंत्य + मृदु + महाप्राण— तीन उत्तरांनी वर्णाची पूर्ण ओळख

ङ आणि ञ कुठे भेटतात?

अंक— क-वर्गापूर्वीचा अनुनासिक ङ — म्हणून अङ्क, लिहिताना अनुस्वार
पंच— च-वर्गापूर्वीचा अनुनासिक ञ — पञ्च, लिहिताना अनुस्वार
अंत— त-वर्गापूर्वीचा अनुनासिक न — अन्त
अनुस्वार— पुढील व्यंजनाच्या वर्गाचा अनुनासिक — म्हणून एकाच टिंबाचे पाच उच्चार

अंक, पंच, अंत हे शब्द तुम्ही रोज म्हणता. त्यांतले टिंब प्रत्येक वेळी वेगळे वाजते — कारण ते पुढच्या वर्गाचा अनुनासिक असते. एक चिन्ह, पाच उच्चार.

This is the first real payoff of the grid. The anusvāra dot is not one sound: in अंक it is ङ, in पंच it is ञ, in अंत it is न — each time the nasal belonging to the row of the consonant that follows. You have been doing this correctly all your life without being told.

सराव · Practice

भ या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?Where is भ articulated?

खालीलपैकी कोणता वर्ण मृदु आणि महाप्राण आहे?Which of these is voiced and aspirated?

ग हा वर्ण कठोर की मृदु? ________Is ग voiceless or voiced?

उच्चारस्थाने मागून पुढे लावा.Order the places from back to front.

वर्ग आणि उच्चारस्थान जुळवा.Match each class to its place.

अंक या शब्दातील अनुस्वार कोणत्या अनुनासिकाचा आहे?Which nasal is the anusvāra in अंक?