व्याकरणाची परिभाषा
The words grammar uses

एक नियम वाचून पाहा. 'नामाला प्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय लागण्यापूर्वी त्याचे सामान्यरूप होते. उदाहरणार्थ घर — घरात, शाळा — शाळेत, वाडा — वाड्यात. अपवाद — मुलगा या शब्दाचे सामान्यरूप मुल्या- नाही, मुला- आहे.' या तीन वाक्यांचे तीन भाग आहेत आणि तिन्ही वेगवेगळे काम करतात. पहिले वाक्य नियम सांगते, दुसरे तो कुठे चालतो ते दाखवते, तिसरे तो कुठे चालत नाही ते सांगते.

Read one rule. 'Before a noun takes an ending or a postposition, its सामान्यरूप appears. For instance घर — घरात, शाळा — शाळेत, वाडा — वाड्यात. Exception: the oblique of मुलगा is not मुल्या- but मुला-.' Three sentences, three different jobs. The first states the claim. The second shows it working on real words. The third names the word that refuses. Every rule in the next five levels arrives in exactly that shape, and reading it well means finding all three parts before you move on.

अपवादामुळे नियम मोडत नाही. जिवंत भाषेत अपवाद नसलेले नियम फार थोडे असतात, कारण भाषा कोणी बसून तयार केलेली नाही — ती वापरातून घडत गेली आहे. अपवाद हा नियमाचा शत्रू नाही; तो नियमाची सीमा दाखवणारी खूण आहे. म्हणून अपवाद पाठ करावा लागतो आणि नियम समजून घ्यावा लागतो.

An अपवाद does not demolish the rule. In a living language a rule with no exceptions is rare, because nobody sat down and designed the language; it grew by being used. The exception is not the enemy of the rule but the mark of its edge. Practically this means two different kinds of work: the rule you understand once, the exceptions you memorise one at a time — and there are never as many of them as a beginner fears.

परिभाषा म्हणजे शास्त्रापुरती ठरवलेली नेमकी शब्दावली. शास्त्रात एका शब्दाचा एकच अर्थ असतो, आणि हीच परिभाषेची ताकद आहे. रोजच्या मराठीत काळ म्हणजे वेळ; व्याकरणात काळ म्हणजे भूत, वर्तमान किंवा भविष्य. रोजच्या मराठीत रूप म्हणजे चेहरा किंवा आकार; व्याकरणात रूप म्हणजे शब्दाची एक ठराविक घडण — मुलगा, मुलाला, मुलांना ही एकाच शब्दाची तीन रूपे.

परिभाषा is the fixed technical vocabulary of a subject. Inside a शास्त्र a term is allowed exactly one sense, and that discipline is what makes rules sharp. In ordinary Marathi काळ means time; in grammar it means tense — past, present or future. In ordinary Marathi रूप means a face or a shape; in grammar it means one particular form of a word, so that मुलगा, मुलाला and मुलांना are three रूपे of one word. When a lesson uses a word you know, check whether it is using it technically.

प्रकरण म्हणजे ग्रंथातला एका विषयापुरता भाग — संधिप्रकरण, नामप्रकरण, क्रियापदप्रकरण. पुढचे स्तर ही प्रकरणेच आहेत: स्तर ८ वर्ण आणि संधी, स्तर ९ नाम आणि विभक्ती, स्तर १० क्रियापद, स्तर ११ समास आणि साधित शब्द, स्तर १२ वाक्यरचना. हा क्रम दामल्यांचा आहे — आधी लहान एकक, मग मोठे.

A प्रकरण is the stretch of a treatise devoted to one topic: संधिप्रकरण on sandhi, नामप्रकरण on nouns, क्रियापदप्रकरण on verbs. The levels ahead are those chapters. Level 8 takes sounds and their joins, level 9 nouns and cases, level 10 the verb, level 11 compounds and derived words, level 12 the sentence. The order is दामले's, and it has a logic: the smallest unit first, then what is built out of it.

कधी कधी अडचण नियमाची नसते, शब्दाची असते. तेव्हा शब्दकोश उघडावा. चांगल्या कोशातली नोंद पाच गोष्टी देते — शब्द, त्याचा प्रकार आणि लिंग (पु., स्त्री., नपुं., क्रि., वि.), अर्थ, व्युत्पत्ती म्हणजे तो शब्द कुठून आला, आणि समानार्थी व विरुद्धार्थी शब्द. मोल्सवर्थचा मराठी-इंग्रजी कोश (१८३१) आणि दाते-कर्वे यांचा महाराष्ट्र शब्दकोश हे मराठीचे मोठे कोश आहेत.

Sometimes the trouble is not the rule but the word. Then you open a शब्दकोश. A good entry gives you five things: the word; its class and gender (पु., स्त्री., नपुं. for nouns, क्रि. for a verb, वि. for an adjective); its meaning; its व्युत्पत्ती, where it came from; and its समानार्थी and विरुद्धार्थी words. Molesworth's Marathi–English dictionary of 1831 and the महाराष्ट्र शब्दकोश of Date and Karve are the two large ones. Note the gender in every entry you look up — the dictionary will tell you what an adjective cannot.

व्युत्पत्ती वाचणे उपयोगी असते, कारण मराठीतले शब्द वेगवेगळ्या वाटांनी आले आहेत — काही संस्कृतातून जसेच्या तसे (ग्रंथ, शास्त्र), काही संस्कृतातून बदलत बदलत (घर, दूध), काही मराठीचे स्वतःचे (डोंगर, झाड), आणि काही फार्सी, पोर्तुगीज, इंग्रजी यांतून (खुर्ची, बटाटा, तिकीट). या चार थरांना नावे आहेत आणि ती स्तर ८ मध्ये येतील. समानार्थी शब्द लिहिताना उपयोगी पडतात — घर, गृह, सदन. विरुद्धार्थी शब्द अर्थाची सीमा दाखवतो — सुख आणि दुःख, दिवस आणि रात्र.

Etymology is worth reading, because Marathi words arrive by several roads: straight from Sanskrit unchanged (ग्रंथ, शास्त्र), from Sanskrit but worn down on the way (घर, दूध), from Marathi's own soil (डोंगर, झाड), and from Persian, Portuguese and English (खुर्ची, बटाटा, तिकीट). The four layers have names, and level 8 gives them. Synonyms help your writing — घर, गृह, सदन are not interchangeable in tone, and the dictionary is where you learn which is which. Opposites are the fastest way to pin a meaning down: सुख against दुःख, दिवस against रात्र.

एक मराठी शब्दकोश उघडा — कागदी असो किंवा संगणकावरचा — आणि तुम्हाला आवडणारे तीन शब्द पाहा. प्रत्येकाचे लिंग, व्युत्पत्ती, एक समानार्थी आणि एक विरुद्धार्थी शब्द लिहून काढा. मग या पाठातला नियम स्वतःच्या शब्दांत तीन भागांत लिहा — व्याख्या, उदाहरण, अपवाद. पुढच्या स्तरापासून प्रत्येक नियम याच आकारात येईल.

Open a Marathi dictionary, on paper or on a screen, and look up three words you like. For each one write down the gender, the etymology, one synonym and one opposite. Then write out this lesson's rule in your own words in three parts: व्याख्या, उदाहरण, अपवाद. From level 8 onward every rule arrives in that shape, and a rule you can restate in three parts is a rule you will not lose.