अभ्यासक्रम →Level 7 · व्याकरणप्रवेश →पाठ 9
Level 7 · Lesson 9दादोबा आणि दामले
Who wrote Marathi grammar down
मराठी व्याकरणाचे दोन ग्रंथ आणि ते लिहिणारी दोन माणसे.
The two books of Marathi grammar, and the two men who wrote them.
वाचा · Read
सामान्यरूप हा शब्द तुम्ही पाठ ३-०१ पासून वापरत आहात. लिंग, वचन, काळ हे शब्दही तुम्ही वापरता. हे शब्द आकाशातून पडले नाहीत — ते कोणीतरी ठरवले, लिहून ठेवले आणि पुढच्या पिढ्यांना दिले. मराठी व्याकरणाच्या बाबतीत ती दोन माणसे आहेत: एक १८३६ सालचा तरुण शिक्षक, आणि दुसरा त्याच्यानंतर पाऊणशे वर्षांनी आलेला एक शास्त्रज्ञासारखा अभ्यासक.
You have been using the word सामान्यरूप since lesson 3-1, and लिंग, वचन and काळ along with it. These terms did not fall out of the sky. Somebody chose them, wrote them down and handed them on. For Marathi that somebody is two people: a young schoolteacher in 1836, and, three quarters of a century later, a scholar who went back over everything the schoolteacher had said and tested it against the language as it was actually used.
स्पष्टीकरण · Explanation
दादोबा पांडुरंग तर्खडकर (१८१४–१८८२) हे मुंबईचे शिक्षक आणि समाजसुधारक. त्यांनी १८३६ साली महाराष्ट्र भाषेचे व्याकरण हा ग्रंथ लिहिला; तेव्हा ते जेमतेम बाविशीचे होते. हे मराठीचे पहिले आधुनिक व्याकरण, आणि महत्त्वाची गोष्ट अशी की ते मराठीबद्दल आहे आणि मराठीतच लिहिलेले आहे — संस्कृतात नाही, इंग्रजीत नाही. त्यांना 'मराठी भाषेचे पाणिनी' म्हटले जाते.
दादोबा पांडुरंग तर्खडकर (1814–1882) was a Mumbai schoolteacher and social reformer. In 1836, barely twenty-two, he wrote महाराष्ट्र भाषेचे व्याकरण — the first modern grammar of Marathi. Two things about it matter. It is about Marathi, and it is written in Marathi: not in Sanskrit, which was what a serious grammar was normally written in, and not in English, which was what the new colleges were switching to. He is called the Pāṇini of Marathi, and the title is not only flattery — it is about what a first grammar does to a language.
दादोबांनी काय केले? त्यांनी संज्ञा ठरवल्या. लिंग, वचन, विभक्ती, सामान्यरूप, प्रयोग, काळ, अर्थ — या नावांनी मराठी मुले आजही व्याकरण शिकतात. संज्ञा ठरली की चर्चा शक्य होते: दोन माणसे एकाच गोष्टीला एकच नाव देऊ लागतात, आणि मग ते बरोबर आहे की चूक हे ठरवता येते. भाषा तीच राहिली; तिच्याबद्दल बोलण्याची सोय नवी होती.
What did he actually do? He fixed the vocabulary. लिंग, वचन, विभक्ती, सामान्यरूप, प्रयोग, काळ, अर्थ — a Marathi schoolchild learns grammar under those headings today. Fixing terms sounds like a small thing and is not. Once two people call one thing by one name they can disagree usefully about it, and disagreement is how a description gets better. The language did not change in 1836. What changed is that it became possible to argue about it.
मोरो केशव दामले (१८६८–१९१३) यांनी १९११ साली शास्त्रीय मराठी व्याकरण हा ग्रंथ लिहिला. शास्त्रीय म्हणजे शास्त्राच्या पद्धतीने केलेले — भाषेला बाहेरून नियम घालून देणारे नाही, तर भाषा प्रत्यक्षात कशी वापरली जाते ते तपासून तिचे वर्णन करणारे. मोठा, तपशीलवार आणि कठोर ग्रंथ. शालेय पुस्तकांत मतभेद असला, तर हा अभ्यासक्रम दामल्यांना अनुसरतो.
मोरो केशव दामले (1868–1913) published शास्त्रीय मराठी व्याकरण in 1911. शास्त्रीय means done by the method of a science: not handing the language rules from outside, but examining how Marathi is in fact used and describing that. The book is large, minutely detailed and unsparing. Where the school books disagree with one another — and on plenty of small points they do — this course follows दामले, and says so when it matters.
दोघांतला फरक असा: दादोबांनी शालेय परंपरा उभी केली — नावे, तक्ते, शिकवण्याचा क्रम. दामल्यांनी ती परंपरा तपासली — कोणता नियम खरोखर चालतो, कुठे अपवाद आहेत, कोणते वर्णन अपुरे आहे. दोन्ही लागतात. नावांशिवाय शिकवता येत नाही आणि तपासणीशिवाय नावे खरी आहेत की नाहीत हे कळत नाही.
The difference between them is a division of labour. दादोबा built the school tradition: the names, the tables, the order in which things are taught. दामले audited it: which rule actually holds, where the exceptions are, which description was too coarse. You need both. Without the names you cannot teach; without the audit you cannot tell whether the names are telling the truth. Levels 8 to 12 of this course walk the tradition in the order दामले walks it.
- मराठी बोलणारी माणसे— घरात, मुलाला, शाळेत — नाव नसताना हे होतच होते
- दादोबा, १८३६— या बदलाला सामान्यरूप हे नाव दिले आणि शालेय परंपरेत बसवले
- दामले, १९११— तीच संज्ञा घेतली आणि वापरावरून तिचे नियम अधिक नेमके मांडले
- शालेय पुस्तके— आजही तोच शब्द, त्याच अर्थाने शिकवला जातो
- पाठ ३-०१— तुम्ही तो शिकलात; आता तो कोणी दिला हेही तुम्हाला माहीत आहे
शब्द · Vocabulary
| शब्द | Meaning | टीप · Note |
|---|---|---|
| दादोबा | Dādobā | दादोबा पांडुरंग तर्खडकर (१८१४–१८८२), मुंबई |
| तर्खडकर | Tarkhaḍkar | दादोबांचे आडनाव; ग्रंथ — महाराष्ट्र भाषेचे व्याकरण, १८३६ |
| दामले | Dāmle | मोरो केशव दामले (१८६८–१९१३); ग्रंथ — शास्त्रीय मराठी व्याकरण, १९११ |
| शास्त्रीय | scientific, systematic | विशेषण; शास्त्राच्या पद्धतीने केलेले |
| ग्रंथ | book, treatise | पुल्लिंगी; मोठा आणि गंभीर ग्रंथ — नुसते पुस्तक नव्हे |
सराव · Practice
वापरून पाहा · Use it
तुम्ही आतापर्यंत शिकलेल्या व्याकरणाच्या तीन संज्ञा लिहा — उदाहरणार्थ लिंग, काळ, सामान्यरूप. प्रत्येकीसमोर तिचे एक उदाहरण लिहा. या तिन्ही संज्ञा दोन्ही ग्रंथांत आहेत, आणि पुढच्या पाचही स्तरांत त्याच अर्थाने येतील.
Write down three grammatical terms you already own — लिंग, काळ and सामान्यरूप will do — and beside each one a Marathi example of your own. All three are in both books, and all three will keep exactly the same meaning through levels 8 to 12. That constancy is the point of a technical vocabulary, and it is what those two men gave the language.