अविकारी शब्द
Words that never change

हा छोटा उतारा वाचा. 'अरे! आज सकाळी राम लवकर उठला आणि पटकन शाळेकडे निघाला. पावसामुळे रस्ता ओला होता, पण तो हळू चालत गेला.' शाळा आणि पाऊस ही नामे बदलली आहेत — शाळेकडे, पावसामुळे. उठला, निघाला, गेला ही क्रियापदेही बदलली आहेत. पण अरे, आज, लवकर, पटकन, आणि, कडे, मुळे, पण, हळू हे शब्द जसेच्या तसे आहेत.

Read this short passage: अरे! आज सकाळी राम लवकर उठला आणि पटकन शाळेकडे निघाला. पावसामुळे रस्ता ओला होता, पण तो हळू चालत गेला. — 'Hey! This morning Rām got up early and set off quickly for school. The road was wet because of the rain, but he walked slowly.' Look at what moved and what did not. The nouns bent — शाळा became शाळेकडे, पाऊस became पावसामुळे. The verbs bent. But अरे, आज, लवकर, पटकन, आणि, कडे, मुळे, पण, हळू stand exactly as the dictionary has them. Those are the words of this lesson.

क्रियाविशेषण अव्यय क्रियेबद्दल सांगते — कधी, कुठे, कसे, किती. आज, उद्या, नेहमी, आता ही कालवाचक; इथे, तिथे, कुठे ही स्थलवाचक; हळू, पटकन, लवकर ही रीतिवाचक. सकाळी, रात्री यांसारखी काही क्रियाविशेषणे नामापासून बनलेली असतात, पण वाक्यात ती बदलत नाहीत.

A क्रियाविशेषण अव्यय tells you when, where, how or how much about the action: आज, उद्या, नेहमी, आता for time; इथे, तिथे, कुठे for place; हळू, पटकन, लवकर for manner. A few of them are built out of nouns — सकाळी and रात्री come from सकाळ and रात्र — but once they are doing this job they take nothing further and never shift again.

शब्दयोगी अव्यय नामाला किंवा सर्वनामाला जोडून येते — वर, खाली, मध्ये, जवळ, बरोबर, साठी, पासून, पर्यंत, मुळे, विषयी. इथे एक गोष्ट नीट पाहा: बदलते ते नाम, अव्यय नाही. घर — घरावर, शाळा — शाळेसाठी, पाऊस — पावसामुळे, मुले — मुलांबरोबर. नामाचे सामान्यरूप होते आणि अव्यय जसेच्या तसे मागे उभे राहते.

A शब्दयोगी अव्यय follows a noun or pronoun: वर, खाली, मध्ये, जवळ, बरोबर, साठी, पासून, पर्यंत, मुळे, विषयी. Watch closely which of the two moves. घर gives घरावर, शाळा gives शाळेसाठी, पाऊस gives पावसामुळे, मुले gives मुलांबरोबर. Every time it is the noun that goes into its सामान्यरूप; the postposition itself is the same syllable it always was. That is the clearest demonstration in the language of what अविकारी means.

उभयान्वयी अव्यय दोन शब्द किंवा दोन वाक्ये जोडते — आणि, व, किंवा, पण, परंतु, म्हणून, कारण. 'राम आणि सीता आले' इथे ते दोन नामे जोडते; 'रस्ता ओला होता, पण तो हळू चालत गेला' इथे ते दोन वाक्ये जोडते. केवलप्रयोगी अव्यय मात्र काहीच जोडत नाही; ते फक्त भावना दाखवते आणि पुष्कळदा एकटेच उभे राहते — अरे! बापरे! अरेरे! वाहवा!

An उभयान्वयी अव्यय joins: आणि, व, किंवा, पण, परंतु, म्हणून, कारण. In राम आणि सीता आले it joins two nouns; in रस्ता ओला होता, पण तो हळू चालत गेला it joins two whole sentences. A केवलप्रयोगी अव्यय joins nothing at all. It is a burst of feeling that can stand alone with an exclamation mark after it — अरे! बापरे! अरेरे! वाहवा! — surprise, alarm, pity, praise.

आता यादी पूर्ण झाली. मागच्या पाठातले चार विकारी शब्द — नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद — आणि या पाठातली चार अव्यये मिळून शब्दांचे आठ प्रकार होतात. मराठीतल्या कोणत्याही वाक्यातला कोणताही शब्द या आठांपैकी एकात बसतो. पुढच्या प्रत्येक पाठात हीच नावे वापरली जातील.

The list is now closed. The four विकारी words of the last lesson — नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद — and the four अव्यये of this one make up शब्दांचे आठ प्रकार, the eight kinds of word. Any word in any Marathi sentence belongs to exactly one of the eight. From here on every lesson uses these names, so it is worth being able to sort a sentence into them without looking anything up.

तुमच्या आजच्या दिवसाबद्दल तीन वाक्ये लिहा. मग त्यांतली अव्यये शोधा आणि त्यांच्याखाली रेघ मारा. प्रत्येक अव्ययासमोर त्याचा प्रकार लिहा. तीन वाक्यांत चारही प्रकार आले नाहीत, तर एक वाक्य असे लिहा की ज्यात चारही येतील.

Write three sentences about your day. Underline every word that did not change and write its class beside it. If all four kinds did not turn up, write one more sentence that forces them to — start it with अरे, put a लवकर or a हळू in the middle, hang a साठी on a noun, and join the halves with पण. Do that once and the eight classes stop being a list and become something you can see.