विकारी शब्द
Words that change

दोन वाक्ये वाचा. 'सीता बाजारातून आली. तिने धाकट्या बहिणीला दोन गोड आंबे दिले.' या दोन वाक्यांत दहा शब्द आहेत आणि प्रत्येक शब्द चारांपैकी एकच काम करतो. सीता, बाजार, बहीण, आंबा हे व्यक्ती, जागा आणि वस्तू यांची नावे आहेत. तिने हा शब्द सीता या नावाच्या जागी आला आहे. धाकटा, दोन, गोड हे आंब्यांबद्दल आणि बहिणीबद्दल अधिक सांगतात. आली आणि दिले या क्रिया आहेत.

Read these two sentences: सीता बाजारातून आली. तिने धाकट्या बहिणीला दोन गोड आंबे दिले. — 'Sītā came back from the market. She gave her younger sister two sweet mangoes.' Every word in them is doing one of four jobs. सीता, बाजार, बहीण, आंबा name things. तिने stands in for a name. धाकटा, दोन, गोड tell you more about a thing named. आली and दिले are what happened. Those four jobs have Marathi names, and this lesson gives them to you.

नाम म्हणजे व्यक्ती, वस्तू, जागा किंवा भाव यांचे नाव — राम, मुलगी, घर, पुणे, आनंद. नामाला काही जोडण्यापूर्वी त्याचे सामान्यरूप होते, हे तुम्हाला पाठ ३-०१ पासून माहीत आहे: घर — घरात, मुलगा — मुलाला, शाळा — शाळेत. सामान्यरूप हा नामाच्या विकाराचा पहिला टप्पा आहे.

A नाम names something: a person, a thing, a place, a feeling — राम, मुलगी, घर, पुणे, आनंद. Before anything at all is attached to a noun its सामान्यरूप appears, which you have known since lesson 3-1: घर becomes घरा- and gives घरात; मुलगा becomes मुला- and gives मुलाला; शाळा becomes शाळे- and gives शाळेत. That oblique stem is the first step of the change that makes a noun विकारी, and it is the single most useful fact in the language.

सर्वनाम नामाच्या जागी येते, म्हणजे नाव पुन्हा पुन्हा घ्यावे लागत नाही — मी, तू, तो, ती, ते, आम्ही, तुम्ही, आपण, हा, ही, हे. यांचीही रूपे बदलतात: तो — त्याला, त्याचा; ती — तिला, तिचा; ते — त्यांना, त्यांचा. 'सीता आली. सीताने आंबे दिले' असे न म्हणता आपण दुसऱ्या वाक्यात तिने म्हणतो.

A सर्वनाम stands where a noun would, so the name need not be repeated: मी, तू, तो, ती, ते, आम्ही, तुम्ही, आपण, हा, ही, हे. They change shape too — तो gives त्याला and त्याचा, ती gives तिला and तिचा, ते gives त्यांना and त्यांचा. That is why the reading above says तिने in the second sentence instead of सीताने. Marathi dislikes repeating a name it has just used, exactly as English does.

विशेषण नामाबद्दल अधिक सांगते आणि पुष्कळदा नामाप्रमाणे बदलते — मोठा मुलगा, मोठी मुलगी, मोठे घर. गोड, लाल, सुंदर यांसारखी काही विशेषणे मात्र बदलत नाहीत: गोड आंबा, गोड पोळी, गोड फळ. तरीही विशेषण हा वर्ग विकारी मानला जातो, कारण त्याच्यात बदल होऊ शकतो.

A विशेषण says more about a noun, and it usually changes with it: मोठा मुलगा, मोठी मुलगी, मोठे घर. Not all of them do — गोड, लाल, सुंदर keep one shape for every gender: गोड आंबा, गोड पोळी, गोड फळ. Marathi grammar still counts the whole class as विकारी, because the class as a whole can change; the unchanging ones are simply the adjectives that do not end in -आ.

क्रियापद क्रिया सांगते आणि सर्वांत जास्त बदलते. वर्तमानकाळात ते कर्त्याप्रमाणे बदलते — मी जातो, मी जाते, तू जातोस, ती जाते, ते जातात. भूतकाळात वाक्यात वस्तू असेल, तर ते वस्तूप्रमाणे बदलते आणि कर्त्याला -ने लागते — तिने आंबा दिला, तिने पोळी दिली, तिने फळ दिले. वाक्यात वस्तू नसेल, तर -ने लागत नाही आणि क्रियापद कर्त्याप्रमाणेच बदलते — ती आली, तो आला, ते आले.

The क्रियापद changes most of all. In the present it follows the subject: मी जातो (a man speaking), मी जाते (a woman), तू जातोस, ती जाते, ते जातात. In the past, when there is a thing acted on, the verb follows that thing instead and the doer takes -ने: तिने आंबा दिला, तिने पोळी दिली, तिने फळ दिले. With no such thing there is no -ने and the verb goes back to the subject: ती आली, तो आला, ते आले. Both patterns have been yours since level 4; here they are simply the clearest case of what विकार does to a word.

आज तुम्ही मराठीत बोललेले एक वाक्य आठवा आणि ते कागदावर लिहा. मग प्रत्येक शब्दावर त्याचा प्रकार लिहा — नाम, सर्वनाम, विशेषण की क्रियापद. जो शब्द या चारांत बसत नाही, तो बाजूला ठेवा; तेच शब्द पुढच्या पाठाचे काम आहे.

Take one Marathi sentence you actually said today and write it out. Over each word put its class: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद. Some words will refuse to fit — the आणि, the पण, the वर, the लवकर. Set those aside; they are the whole subject of the next lesson, and together the two lessons give you the eight kinds of word that Marathi grammar recognises.