मराठीचे स्वतःचे वर्ण
The letters Marathi has of its own

ही दोन वाक्ये वाचा. 'काल मी पुण्याला गेलो.' 'मराठीत तीन काळ आहेत — भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ.' पहिल्या वाक्यातला काल म्हणजे कालचा दिवस; दुसऱ्यातला काळ म्हणजे वेळ. दोन शब्दांत फरक एकाच वर्णाचा — ल आणि ळ. तोच फरक वेळ आणि वेल यांच्यातही आहे: मला आता वेळ नाही, आणि अंगणात वेल चढली आहे.

Read these two sentences. काल मी पुण्याला गेलो — 'yesterday I went to Pune'. मराठीत तीन काळ आहेत — 'Marathi has three tenses'. काल is yesterday; काळ is time, an age, a tense. One letter separates them, ल from ळ, and the same one letter separates वेळ (time, an occasion) from वेल (a climbing plant). That letter is one of the two things this lesson is about — and the other one your ear has been getting right for six levels without any letter to show it.

ल म्हणताना जिभेचे टोक दातांवर टेकते; ळ म्हणताना तेच टोक मागे वळून टाळूला टेकते. हिंदीसाठी वापरली जाणारी देवनागरी लिपी हा वर्ण वापरत नाही; मराठी, कन्नड, गुजराती आणि तमिळ या भाषांत तो आहे, आणि संस्कृतातही वैदिक भाषेत तो होता. म्हणून हिंदी वाचणाऱ्याला काळ आणि काल एकच वाटतात, आणि मराठी माणसाला ते दोन वेगळे शब्द वाटतात — कारण त्याच्या तोंडात ते वेगळे आहेत.

Say ल and then ळ. For ल the tongue tip touches the teeth; for ळ it curls back and taps the roof of the mouth, at the same place as ट ड ण. Devanagari as it is used for Hindi has no such letter, so a Hindi reader sees काल and काळ as near-twins. A Marathi speaker does not: for him they are two separate words, as far apart as 'lot' and 'rot' are for you. Marathi shares ळ with the Vedic layer of Sanskrit and with Kannada, Gujarati and Tamil, and in the Marathi वर्णमाला it sits at the end, after ह.

दंततालव्य उच्चार म्हणजे जीभ दातांच्या मागे टेकून होणारा उच्चार — इंग्रजीतल्या cats मधल्या ts सारखा, आणि ज साठी adze मधल्या dz सारखा. तालव्य उच्चार टाळूवर होतो — इंग्रजीतल्या church मधल्या ch सारखा आणि jam मधल्या j सारखा. हा उच्चारभेद मराठी माणूस लहानपणापासून बरोबर करतो, पण तो लिहून दाखवत नाही.

The first sound is dental — tongue behind the teeth, like the ts of 'cats', and for ज like the dz of 'adze'. The second is palatal — the ch of 'church', the j of 'jam'. Marathi keeps both and writes both with the same three letters, so this is a distinction your ear must carry. Speakers make it automatically from childhood; a learner has to be told it exists, because the page never says so.

साधारण कल असा — च, ज, झ यांच्यापुढे इ, ई, ए हे स्वर आले की उच्चार तालव्य होतो, आणि संस्कृतातून जसेच्या तसे आलेल्या शब्दांतही तालव्यच होतो (चित्र, चंद्र, जीवन). मराठीच्या स्वतःच्या शब्दांत अ, आ, उ यांच्यापुढे बहुधा दंततालव्य उच्चार होतो (चहा, चांगला, जाणे, झोप). हा ठोकळ कल आहे, नियम नाही; खरा शिक्षक कान आहे.

A rough tendency, and it is only a tendency: before इ, ई, ए the palatal sound is usual (चिठ्ठी, झेंडा), and words taken over unchanged from Sanskrit are palatal too (चित्र, चंद्र, जीवन). Native Marathi words before अ, आ, उ usually take the dental one (चहा, चांगला, जाणे, झोप). Do not try to derive every word from this. Listen to two or three speakers and the pattern installs itself.

लिपीकडे एकच साधन आहे — नुक्ता, म्हणजे अक्षराखाली दिलेला टिंब: च़, ज़, झ़. त्याचा वापर सर्वत्र सारखा नाही. काही कोशांत आणि उच्चार दाखवणाऱ्या लेखनात तो दंततालव्य उच्चार दाखवतो, तर उर्दू-फार्सीतून आलेल्या शब्दांत ज़ हा वेगळाच ध्वनी दाखवतो. रोजच्या मराठी लेखनात नुक्ता वापरला जात नाही — आणि तुम्हालाही तो लिहायची गरज नाही.

The script has exactly one device for this: the नुक्ता, a dot placed under the letter — च़, ज़, झ़. Its use is not uniform. Some dictionaries and pronunciation guides use it for the dental affricate; in words borrowed through Urdu and Persian ज़ marks a different sound again. Everyday Marathi writing simply leaves it off, and so should you. Know that the dot exists and what it is trying to tell you.

मोठ्याने म्हणा — शाळा, डोळा, फळ, गूळ, सकाळ, वेळ. प्रत्येक वेळी जीभ मागे वळते का ते पाहा. मग जोड्या म्हणा — चमचा आणि चिठ्ठी, जर आणि जीव, झरा आणि झेंडा. दोन उच्चार वेगळे वाजतात का, हे ऐका.

Say these out loud: शाळा, डोळा, फळ, गूळ, सकाळ, वेळ — and check each time that the tongue curls back. Then say the pairs one after the other: चमचा / चिठ्ठी, जर / जीव, झरा / झेंडा. Listen for the two different beginnings. Once you hear them you will hear them everywhere, and no letter will ever have to tell you.