Level 12 · Lesson 6

वाक्यरूपांतर
Recasting a sentence

अर्थ तसाच ठेवून वाक्याची रचना बदलणे — होकारार्थीचे नकारार्थी, केवलचे संयुक्त, कर्तरीचे कर्मणी.

Saying the same thing another way: positive to negative, simple to compound, and one प्रयोग into another.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

तो आंबा खातो आणि त्याने आंबा खाल्ला — ही दोन्ही वाक्ये तुम्ही चौथ्या पातळीपासून बोलत आहात. दोन्हींत खाणारा तोच, आंबा तोच. फक्त वाक्याचा साचा वेगळा. एका वाक्याचा साचा दुसरा करणे म्हणजे वाक्यरूपांतर.

You already own both of these sentences: तो आंबा खातो and त्याने आंबा खाल्ला. Same eater, same mango — a different frame around them. Turning one frame into another on purpose is वाक्यरूपांतर, and it is the exam that shows whether level 10 and level 12 really went in. Nothing new is taught here; everything you know is asked to move.

नियम · The rules

वाक्याचा अर्थ तसाच ठेवून त्याची रचना बदलणे याला वाक्यरूपांतर म्हणतात; रूपांतरानंतरचे वाक्य मूळ वाक्याचे समानार्थी वाक्य असते.

नियम १

अर्थ बदलला तर ते रूपांतर नव्हे, दुसरेच वाक्य. म्हणून रूपांतर तपासण्याची कसोटी एकच — अर्थ तोच राहिला का?

One test governs every recast: does it still mean exactly what the original meant? If not, you have written a new sentence, not a transformation.

रूपांतराचे तीन प्रकार या पाठात पाहू — विधानबदल म्हणजे होकारार्थीचे नकारार्थी करणे, रचनाबदल म्हणजे केवल-मिश्र-संयुक्त यांच्यात फिरणे, आणि प्रयोगबदल म्हणजे कर्तरी-कर्मणी-भावे यांच्यात फिरणे.

Three kinds, and they touch three different layers of the sentence: विधानबदल changes its polarity, रचनाबदल changes how many clauses it has, प्रयोगबदल changes what the verb agrees with. The meaning survives all three — that is the whole point.

होकारार्थी वाक्याचे नकारार्थी करताना विशेषण किंवा क्रियापद यांच्या जागी विरुद्धार्थी शब्द घालून त्याला नाही जोडावे.

नियम २

हे काम सोपे आहे — हे काम अवघड नाही. फक्त नाही जोडले तर अर्थ उलटतो, म्हणून विरुद्धार्थी शब्द आवश्यक.

Flip the word, then negate it. Just adding नाही reverses the meaning instead of preserving it.

हे काम सोपे नाही असे लिहिले तर मूळ अर्थाच्या उलट झाले. हे काम अवघड नाही असे लिहिले तरच अर्थ तोच राहतो. रूपांतरात नकार वाढतो, अर्थ नाही.

Watch the trap carefully. हे काम सोपे आहे becomes हे काम अवघड नाही — not हे काम सोपे नाही, which says the opposite. Two changes must happen together: the word flips to its opposite and the negator arrives. Change only one and you have contradicted yourself.

केवलवाक्य, मिश्रवाक्य आणि संयुक्तवाक्य ही एकाच अर्थाची तीन रूपे असू शकतात; जोडशब्द गळाला की वाक्य केवल होते आणि जोडशब्द आला की ते संयुक्त किंवा मिश्र होते.

नियम ३

तो आला आणि बसला — संयुक्तवाक्य. तो येऊन बसला — तेच केवलवाक्य, कारण -ऊन धातुसाधित क्रियापद उरत नाही.

A clause becomes a participle and the sentence collapses into one; add a conjunction back and it opens out again.

धातुसाधिते इथे कामाला येतात. -ऊन, -ल्यामुळे, -लेला ही रूपे स्वतंत्र क्रियापद नसतात, म्हणून त्यांच्यामुळे वाक्यात एकच मुख्य क्रियापद उरते आणि वाक्य केवल होते.

This is what the participles of level 10 are for in practice. -ऊन, -लेला and their kin are not finite verbs, so a clause rebuilt on one of them stops counting as a clause. Count the finite verbs and you know at once whether a sentence is केवल, संयुक्त or मिश्र.

कर्तरी वाक्य भूतकाळात नेताना सकर्मक क्रियापदाच्या कर्त्याला -ने लागते आणि क्रियापद कर्माशी जुळू लागते; कर्म स्वतः -ला घेऊन आले तर क्रियापद कोणाशीच न जुळता नपुंसकलिंगी एकवचनी राहते.

नियम ४

तो आंबा खातो — कर्तरी. त्याने आंबा खाल्ला — कर्मणी. त्याने मुलाला बोलावले — भावे.

Three frames, one event. Who the verb agrees with is the only thing that changes.

प्रयोगबदल करताना दोन गोष्टी एकदम कराव्या लागतात — कर्त्याला तृतीयेचा -ने लावणे आणि क्रियापदाचे लिंग-वचन कर्मावरून ठरवणे. एक केले आणि दुसरे विसरले, की वाक्य चुकते.

The two halves of a प्रयोगबदल move together: the doer takes -ने on its सामान्यरूप, and the verb re-agrees with the object. त्याने पोळी खाल्ली, not त्याने पोळी खाल्ला. Doing one without the other is the single commonest mistake in written Marathi past tense.

पायरी पायरीने · Step by step

तो आंबा खातो → त्याने आंबा खाल्ला

तो आंबा खातो— कर्तरी प्रयोग — क्रियापद कर्त्याशी जुळते
तो → त्याने— सकर्मक भूतकाळात कर्ता तृतीयेत; सर्वनामाचे सामान्यरूप त्या-
खातो → खाल्ला— क्रियापद आता कर्माशी जुळते; आंबा पुल्लिंगी एकवचन
त्याने आंबा खाल्ला— कर्मणी प्रयोग; पोळी असती तर खाल्ली, फळ असते तर खाल्ले

तो मुलाला बोलावतो → त्याने मुलाला बोलावले

तो मुलाला बोलावतो— कर्तरी; कर्म मुलगा सजीव, म्हणून त्याला -ला लागतो
तो → त्याने— सकर्मक भूतकाळ — कर्ता तृतीयेत
कर्म प्रथमेत नाही— मुलाला हे रूप प्रथमेचे नसल्याने क्रियापद त्याच्याशीही जुळू शकत नाही
त्याने मुलाला बोलावले— भावे प्रयोग — नपुंसकलिंगी एकवचनी रूप

तो आला आणि बसला → तो येऊन बसला

तो आला. तो बसला.— दोन स्वतंत्र केवलवाक्ये
तो आला आणि बसला— समान दर्जाची वाक्ये आणि या अव्ययाने जोडली — संयुक्तवाक्य
आला → येऊन— पहिले क्रियापद -ऊन धातुसाधित झाले, त्याचा काळ गळाला
तो येऊन बसला— एकच मुख्य क्रियापद उरले — केवलवाक्य

सराव · Practice

हे काम सोपे आहे — याचे अर्थ न बदलणारे नकारार्थी रूपांतर कोणते?Which negative recast keeps the meaning?

तिने पोळी केली — हे वाक्य कोणत्या प्रयोगाचे आहे?Which प्रयोग is तिने पोळी केली?

तो आंबा खातो. भूतकाळात — ________ आंबा खाल्ला.Put the doer into its past-tense form.

ती उठली आणि शाळेत गेली. केवलवाक्य करा — ती ________ शाळेत गेली.Collapse the two clauses into one.

मिश्रवाक्य लावा.Arrange the complex sentence.

वाक्य आणि त्याचे नाव जुळवा.Match each sentence to what it is.