बहुव्रीही समास
The compound that points outside itself

दोन्ही पदे प्रधान नसणारा समास — अर्थ समासाबाहेरच्या तिसऱ्याच गोष्टीचा असतो.

The compound in which neither member is the head: the whole word names a third thing it never mentions.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

गणपतीच्या पाठात तुम्ही आरती आणि पूजा हे शब्द शिकलात. गणपतीला गजानन आणि लंबोदर अशीही नावे आहेत. गजानन या शब्दात गज आणि आनन एवढेच आहे — गणपती हा शब्द त्यात कुठेच नाही. तरीही तो शब्द ऐकताच आपल्याला गणपतीच आठवतो.

In level 6 you learned the words आरती and पूजा, and you have heard गणपती called गजानन and लंबोदर. Now look at गजानन closely. It contains गज, an elephant, and आनन, a face. It does not contain गणपती anywhere — and yet that is exactly who it means. The word points at somebody standing outside it. Marathi grammar has one name for every compound that does this, and this lesson is that name.

नियम · The rules

ज्या समासातील दोन्ही पदे प्रधान नसून सगळा समास मिळून समासाबाहेरच्या तिसऱ्याच गोष्टीचा बोध करून देतो, त्याला बहुव्रीही समास म्हणतात.

नियम १

तत्पुरुषात उत्तरपद प्रधान, अव्ययीभावात पूर्वपद, द्वंद्वात दोन्ही; बहुव्रीहीत दोन्हीही नाहीत — म्हणून त्याला अन्यपदप्रधान समास असेही म्हणतात.

Four possibilities, four compounds: first word rules, second word rules, both rule, neither rules. बहुव्रीही is the fourth.

प्रधान पद कोणते, ही एकच कसोटी लक्षात ठेवली की समासाचा प्रकार ओळखणे सोपे होते. समास फोडल्यावर स्वतःला विचारा — प्रधान पद कोणते? उत्तर दोन्हीही नाहीत असे आले, तर तो बहुव्रीही.

This four-way test is the one you will actually use in an exam or in reading. Break the compound, then ask which member carries the meaning of the whole. दशमुख does not mean a mouth and does not mean the number ten; it means a demon king with ten of them. The moment neither member answers, you are looking at a बहुव्रीही, and you must go outside the word to say what it means.

बहुव्रीहीचा विग्रह ज्याचा, ज्याची, ज्याचे किंवा ज्याला या शब्दांनी सुरू होतो आणि असा तो, अशी ती, असे ते असे संपून बाहेरची गोष्ट सांगतो.

नियम २

गजानन म्हणजे ज्याचे मुख गजाचे आहे असा तो, म्हणजे गणपती. दशमुख म्हणजे ज्याला दहा मुखे आहेत असा तो, म्हणजे रावण. त्रिनेत्र म्हणजे ज्याला तीन नेत्र आहेत असा तो, म्हणजे शंकर.

The विग्रह is a relative clause, and it is not finished until it has named the outside thing.

विग्रह अर्धवट सोडू नका. ज्याला दहा मुखे आहेत असा तो — इथे थांबलात तर अर्थ अपुरा राहतो; रावण हा शब्द शेवटी आलाच पाहिजे. लंबोदर म्हणजे ज्याचे उदर लंब आहे असा तो, म्हणजे गणपती. संधीही तपासा — गज अधिक आनन यांचे गजानन झाले आणि लंब अधिक उदर यांचे लंबोदर झाले.

Never stop the विग्रह halfway. ज्याला दहा मुखे आहेत असा तो leaves the sentence hanging; you must add रावण. And notice that these words also show you the संधी of level 8 at work: गज plus आनन gives गजानन because अ and आ merge into आ, and लंब plus उदर gives लंबोदर because अ and उ merge into ओ. Two levels of the course meeting inside one name.

बहुव्रीही समास हा मुळात विशेषण असतो, म्हणून तो ज्या नामाचे वर्णन करतो त्याच्याशी लिंग आणि वचन यांत जुळतो.

नियम ३

त्रिनेत्र देव, चारचाकी गाडी, निर्धन माणूस. पूर्वपद नकारार्थी असेल तर त्याला नञ्बहुव्रीही म्हणतात — निर्धन म्हणजे ज्याच्याजवळ धन नाही असा तो.

Because it describes, it agrees — and when the first member is a negative, the type has its own name.

म्हणूनच चारचाकी हा शब्द गाडीबरोबर स्त्रीलिंगी येतो — जिला चार चाके आहेत अशी ती गाडी. रोजच्या बोलण्यातले दुचाकी, चारचाकी हे शब्दही बहुव्रीहीच आहेत. तो दुचाकीवरून आला, हे वाक्य तुम्ही सहज म्हणता.

This is why चारचाकी comes out feminine beside गाडी: जिला चार चाके आहेत अशी ती गाडी. Do not think of बहुव्रीही as a temple word only. दुचाकी and चारचाकी are the plainest modern Marathi there is — तो दुचाकीवरून आला — and both are built by exactly the rule that built गजानन. So is निर्धन, built the same way with a negative first member.

पायरी पायरीने · Step by step

ज्याचे मुख गजाचे आहे असा तो → गजानन

ज्याचे मुख गजाचे आहे असा तो — गणपती— विग्रहवाक्य — अर्थ समासाबाहेरचा
गज + आनन— पूर्वपद गज, उत्तरपद आनन म्हणजे मुख; दोन्हीही प्रधान नाहीत
गजानन— अ आणि आ मिळून आ — स्वरसंधी, पातळी ८
गजानन = गणपती— बहुव्रीही समास — शब्द तिसऱ्याच व्यक्तीचे नाव होतो

दशमुख — द्विगू की बहुव्रीही?

दहा मुखांचा समूह— असा अर्थ घेतला तर तो द्विगू ठरेल
ज्याला दहा मुखे आहेत असा तो— पण खरा अर्थ हा — विग्रह बाहेरच्या व्यक्तीकडे बोट दाखवतो
दशमुख = रावण— म्हणून हा बहुव्रीही; प्रकार अर्थावरून ठरतो, रूपावरून नाही
नीलकमल विरुद्ध नीलकंठ— निळे असे कमळ — कर्मधारय; ज्याचा कंठ निळा आहे असा तो शंकर — बहुव्रीही

जिला चार चाके आहेत अशी ती → चारचाकी

जिला चार चाके आहेत अशी ती गाडी— विग्रहवाक्य — बाहेरची गोष्ट म्हणजे गाडी
चार + चाक— दोन्ही पदे प्रधान नाहीत; शब्द गाडीचे वर्णन करतो
चारचाकी— विशेषण म्हणून गाडीशी जुळण्यासाठी स्त्रीलिंगी -ई
चारचाकी गाडी— बहुव्रीही समास — तसाच दुचाकी, निर्धन, त्रिनेत्र

सराव · Practice

दशमुख या शब्दाचा योग्य अर्थ कोणता?What does दशमुख actually mean?

चारचाकी हा कोणता समास आहे?Which kind of compound is चारचाकी?

लंबोदर — विग्रह: ज्याचे उदर लंब आहे ________ तो.Complete the विग्रह of लंबोदर.

निर्धन — विग्रह: ज्याच्याजवळ धन ________ असा तो.Complete the विग्रह of निर्धन.

गजानन या शब्दाचे विग्रहवाक्य लावा.Arrange the विग्रह of गजानन.

बहुव्रीही शब्द आणि तो दाखवत असलेली बाहेरची गोष्ट जुळवा.Match each बहुव्रीही to the thing it points at.