अभ्यासक्रम →Level 11 · समास आणि साधित शब्द →पाठ 10
Level 11 · Lesson 10द्वंद्व समास
The and-compound
दोन्ही पदे समान दर्जाची असणारा द्वंद्व समास आणि त्याचे तीन प्रकार — इतरेतर, समाहार आणि वैकल्पिक.
The compound in which both members are equal, and the three things the silent join can mean.
तुम्हाला हे येतंच · You already know this
माझे आईवडील पुण्यात राहतात, हे वाक्य तुम्ही कुटुंबाच्या पाठातच म्हटले होते. आणि पाहुणे आले की घरात पहिला प्रश्न असतो — चहापाणी झाले का? या दोन्ही शब्दांत दोन स्वतंत्र शब्द बरोबरीने उभे आहेत, आणि त्यांना जोडणारा आणि हा शब्द गायब आहे.
You said माझे आईवडील पुण्यात राहतात back in level 2, and you have heard चहापाणी झाले का? in every Maharashtrian house you have entered. Look at those two words again. आईवडील is आई and वडील with the आणि taken out, and neither of them is more important than the other. That equality is the whole definition of the compound this lesson names — and Marathi builds dozens of everyday words with it.
नियम · The rules
हातपाय, बहीणभाऊ, आईवडील, मीठभाकर, खरेखोटे — हे सगळे द्वंद्व. जोडणारा शब्द कोणता होता, यावरून द्वंद्वाचे तीन प्रकार पडतात. म्हणून प्रकार ठरवायचा असेल तर विग्रह लिहा आणि मधे कोणता शब्द घालावा लागतो ते पाहा.
Once you know a compound is द्वंद्व, one question sorts it: which joining word did the language delete? Put आणि back and both members stay separately visible; put आणि back but find that the word means a whole category rather than just the two named things; or put किंवा back because the two are alternatives. Those three answers are the three types, and they have names.
इतरेतर द्वंद्वाचा अर्थ अनेकवचनी असतो, म्हणून त्याबरोबरचे क्रियापदही अनेकवचनी येते — माझे आईवडील गावाला गेले, तिचे हातपाय दुखतात. एकवचनी क्रियापद वापरले तर ते चुकीचे वाटते.
Because both members are still there, the compound counts as more than one and the verb must follow: माझे आईवडील गावाला गेले, तिचे हातपाय दुखतात. This is the practical payoff of naming the type — you now know which agreement the word takes, and Marathi speakers notice immediately when it is wrong.
समाहार म्हणजे एकत्र करणे. इथे दोन शब्द मिळून एका समूहाचा बोध होतो, म्हणून हा शब्द एकवचनी वापरतात — चहापाणी झाले, केरकचरा काढला. पाहुण्यांचे चहापाणी झाले या वाक्याचा अर्थ नुसता चहा आणि पाणी दिले असा नाही; खाणेपिणे सगळे झाले असा आहे.
समाहार means gathering together. The two words are a sample of a category, so the compound behaves as one singular thing: चहापाणी झाले, केरकचरा काढला. When your host asks चहापाणी झाले का? she is not asking whether you were handed tea and water; she is asking whether you have been fed. This is the type most likely to appear in ordinary conversation.
विकल्प म्हणजे पर्याय. खरे आणि खोटे हे परस्परविरोधी शब्द तुम्हाला आधीपासून माहीत आहेत; ते एकत्र आले की खरेखोटे हा एकच शब्द होतो — खरेखोटे काय ते सांग. संख्यांचेही असेच जोडे होतात — तीनचार दिवस, आठदहा माणसे.
विकल्प means an option. खरे and खोटे, which you met as a pair of opposites in level 6, fuse into one word: खरेखोटे काय ते सांग — tell me which of the two it is. Numbers do the same to mean an approximate quantity: तीनचार दिवस is three or four days, आठदहा माणसे is eight or ten people. English needs a whole phrase where Marathi needs one word.
पायरी पायरीने · Step by step
- आई आणि वडील— विग्रहवाक्य — दोन्ही पदे स्वतंत्र आणि समान दर्जाची
- आई + वडील— जोडणारा आणि हा उभयान्वयी अव्यय गळतो
- आईवडील— इतरेतर द्वंद्व — दोन्हींचा अर्थ शिल्लक राहतो
- माझे आईवडील आले— अर्थ अनेकवचनी, म्हणून क्रियापदही अनेकवचनी
- चहा, पाणी आणि तसे पदार्थ— विग्रहवाक्य — दोन पदे संपूर्ण प्रकाराचे प्रतिनिधी
- चहा + पाणी— जोडणारा शब्द गळतो आणि उरलेल्या गोष्टीही अर्थात सामावतात
- चहापाणी— समाहार द्वंद्व — दोन शब्दांतून एका समूहाचा बोध
- चहापाणी झाले— समूह म्हणून एकवचनी नपुंसकलिंगी वापर
- खरे किंवा खोटे— विग्रहवाक्य — दोन परस्परविरोधी पर्याय
- खरे + खोटे— जोडणारा किंवा हा शब्द गळतो
- खरेखोटे— वैकल्पिक द्वंद्व — दोहोंपैकी एक असा अर्थ
- खरेखोटे काय ते सांग— वाक्यात एकच शब्द म्हणून वापर