कर्मधारय, मध्यमपदलोपी, द्विगू
Three more kinds of tatpuruṣa

तत्पुरुषाचे आणखी तीन प्रकार — विशेषणपूर्वक कर्मधारय, मधली पदे गाळणारा मध्यमपदलोपी आणि संख्यापूर्वक द्विगू.

Three more tatpuruṣa types: the one whose first word describes the second, the one whose middle words vanish, and the one that counts.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

मी महाराष्ट्रात राहतो, हे वाक्य तुम्ही पहिल्या पातळीपासून म्हणत आहात. आणि आजीने पुरणपोळी केली, हे वाक्यही तुम्ही अनेकदा म्हटले आहे. या दोन्ही शब्दांच्या पोटात दोन दोन शब्द दडलेले आहेत — महान असे राष्ट्र, आणि पुरण घालून केलेली पोळी.

You have been saying मी महाराष्ट्रात राहतो since level 1, and आजीने पुरणपोळी केली since level 6. Neither word ever looked like grammar to you. But महाराष्ट्र is two words with a describing word in front — महान असे राष्ट्र — and पुरणपोळी is a whole phrase with its middle torn out: पुरण घालून केलेली पोळी. The last lesson gave you तत्पुरुष, the compound whose second word rules. This lesson gives you its three most Marathi-looking children.

नियम · The rules

ज्या तत्पुरुष समासातील दोन्ही पदे एकाच वस्तूचा निर्देश करतात आणि पूर्वपद हे उत्तरपदाचे विशेषण असते, त्याला कर्मधारय समास म्हणतात.

नियम १

महादेव म्हणजे महान असा देव; नीलकमल म्हणजे निळे असे कमळ. महान आणि देव या दोन वेगळ्या गोष्टी नाहीत — वस्तू एकच आहे आणि पहिले पद तिचे वर्णन करते.

Both halves point at one thing, and the first half is an adjective describing the second. The विग्रह therefore needs असा, अशी or असे to link them.

विग्रह करताना असा, अशी, असे यांपैकी योग्य रूप घ्या — लिंगानुसार. महादेव म्हणजे महान असा देव, कारण देव पुल्लिंगी; नीलकमल म्हणजे निळे असे कमळ, कारण कमळ नपुंसकलिंगी; महाराष्ट्र म्हणजे महान असे राष्ट्र. कधी कधी पूर्वपद हे नुसते विशेषण नसून रूपक असते; तेव्हा जोडणारे पद हाच, हीच, हेच असे होते — मुखकमल म्हणजे मुख हेच कमळ.

Pick the linking word by the gender of the second member: महान असा देव, निळे असे कमळ. (The compound keeps the तत्सम spelling कमल; the free Marathi word is कमळ.) When the first member is a metaphor rather than a plain adjective, the link becomes हाच, हीच, हेच — मुखकमल is मुख हेच कमळ, a face that is a lotus. Marathi calls that variety रूपक कर्मधारय, but it is the same rule: one thing, described twice.

ज्या समासात पूर्वपद आणि उत्तरपद यांचा संबंध दाखवणारी मधली पदे गाळलेली असतात, त्याला मध्यमपदलोपी समास म्हणतात.

नियम २

पुरणपोळी म्हणजे पुरण घालून केलेली पोळी. घालून केलेली ही मधली पदे समासात दिसत नाहीत, पण अर्थात असतात. साखरभात म्हणजे साखर घालून केलेला भात.

The middle of the phrase is deleted and never written back. You must supply it in the विग्रह, and only a Marathi speaker knows which words to supply.

हा कर्मधारयाचाच एक प्रकार आहे — फरक एवढाच की इथे गाळलेले शब्द एकापेक्षा जास्त असतात आणि ते क्रियापदाचे रूप असतात. घोडेस्वार म्हणजे घोड्यावर बसलेला स्वार. लक्षात ठेवा — गाळलेले शब्द भाषेच्या सवयीने ठरतात, नियमाने नाही.

This is a कर्मधारय with a hole in the middle. साखरभात is not sugar-and-rice side by side; it is rice made with sugar, and the words made with are simply missing. घोडेस्वार is a rider seated on a horse. Notice that nothing in the written word tells you which verb was deleted — only knowing the dish or the scene does. That is why मध्यमपदलोपी examples are always everyday words.

ज्या समासाचे पूर्वपद संख्यावाचक विशेषण असते आणि जो समास समूहाचा बोध करून देतो, त्याला द्विगू समास म्हणतात.

नियम ३

नवरात्र म्हणजे नऊ रात्रींचा समूह; त्रिकोण म्हणजे तीन कोनांचा समूह; चौकोन म्हणजे चार कोनांचा समूह.

A कर्मधारय whose describing word is a number, and whose meaning is the group the number counts.

द्विगू हाही कर्मधारयाचाच प्रकार आहे, कारण संख्यावाचक शब्द हेसुद्धा विशेषणच असतात. समासात संख्यावाचक शब्दाचे रूप अनेकदा आखूड होते — चार या शब्दाचे चौ- होते आणि तीन या शब्दाचे त्रि- होते. आणि द्विगूचा अर्थ नेहमी एका समूहाचा असतो, म्हणून तो शब्द एकवचनी वाटतो — नवरात्र आले, चौकोन काढला.

A द्विगू is just a कर्मधारय whose adjective happens to be a numeral, so the same असे-विग्रह works with the word समूह added. Two things to watch. The numeral usually shortens in the compound: चार becomes चौ- and तीन becomes त्रि-. And the whole word means the group, not the members, so it behaves as one singular thing — नवरात्र सुरू झाले, not sequences of nine separate nights.

पायरी पायरीने · Step by step

महान असा देव → महादेव

महान असा देव— विग्रहवाक्य — पूर्वपद विशेषण, उत्तरपद नाम, दोन्ही एकाच देवाचा निर्देश
महान + देव— समास होताना मधले असा हे जोडणारे पद गळते
महा + देव— समासात महान या शब्दाचे आखूड रूप महा- होते
महादेव— कर्मधारय समास — याच वाटेने महाराष्ट्र, महामार्ग, महानगर

पुरण घालून केलेली पोळी → पुरणपोळी

पुरण घालून केलेली पोळी— पूर्ण विग्रहवाक्य — मधे दोन पदे आहेत
पुरण + घालून केलेली + पोळी— पूर्वपद पुरण, उत्तरपद पोळी, मधली पदे घालून केलेली
पुरण + पोळी— मधली पदे लोप पावतात — म्हणून नाव मध्यमपदलोपी
पुरणपोळी— पोळी स्त्रीलिंगी असल्याने समासही स्त्रीलिंगी — गोड पुरणपोळी

चार कोनांचा समूह → चौकोन

चार कोनांचा समूह— विग्रहवाक्य — पूर्वपद संख्यावाचक विशेषण
चार + कोन— समूह हा शब्द गळतो; उत्तरपद कोन एवढेच उरते
चौ + कोन— समासात चार या शब्दाचे रूप चौ- होते
चौकोन— द्विगू समास — तसेच त्रिकोण, नवरात्र, त्रिभुवन

तीन प्रकार, एकच कसोटी — विग्रह करून पाहा. असा, अशी, असे यांपैकी एक शब्द पुरेसा ठरला तर कर्मधारय; मधे आणखी पदे घालावी लागली तर मध्यमपदलोपी; आणि पहिले पद संख्या असून समूहाचा अर्थ आला तर द्विगू.

One test decides all three: write the विग्रह and look at what you had to add. If असा, अशी or असे was enough, it is कर्मधारय. If you had to insert extra words in the middle to make sense of it, it is मध्यमपदलोपी. If the first member is a number and the whole thing names the set it counts, it is द्विगू. All three are तत्पुरुष underneath, because in every one of them the second word is still the head.

सराव · Practice

साखरभात हा कोणता समास आहे?Which kind of compound is साखरभात?

खालीलपैकी द्विगू समास कोणता?Which of these is a द्विगू?

महाराष्ट्र — विग्रह: महान असे ________.Complete the विग्रह of महाराष्ट्र.

चौकोन — विग्रह: चार ________ समूह.Complete the विग्रह of चौकोन.

नीलकमल या शब्दाचे विग्रहवाक्य लावा.Arrange the विग्रह of नीलकमल.

शब्द आणि त्याचा विग्रह जुळवा.Match each compound to its विग्रह.