तत्पुरुष समास
The compound whose second word rules

मागच्या पाठात राजवाडा म्हणजे राजाचा वाडा हे तुम्ही पाहिले. आता त्या विग्रहाकडे पुन्हा पाहा — त्यात षष्ठीचा चा हा प्रत्यय आहे, तोच जो तुम्ही पाठ ९-११ मध्ये शिकलात. देवपूजा म्हणजे देवाची पूजा, तोंडपाठ म्हणजे तोंडाने पाठ. प्रत्येक विग्रहात एक विभक्ती दडलेली आहे. म्हणूनच पातळी ९ आधी यावी लागली — विभक्ती माहीत असल्याशिवाय हा समास ओळखताच येत नाही.

Last lesson you took राजवाडा apart into राजाचा वाडा. Look again at what that विग्रह contains: the षष्ठी ending -चा, the one you learned in 9-11. देवपूजा unpacks as देवाची पूजा, तोंडपाठ as तोंडाने पाठ with the तृतीया -ने of 9-10. Every one of these compounds has a case ending hidden inside it, waiting for you to put it back. That is exactly why level 9 had to come before level 11: naming this compound means naming the विभक्ती that its विग्रह restores.

म्हणून सामासिक शब्दाचे लिंग उत्तरपदाचेच असते — तो राजवाडा (वाडा पुल्लिंगी), ती देवपूजा (पूजा स्त्रीलिंगी), ते स्वयंपाकघर (घर नपुंसकलिंगी). सामान्यरूपही उत्तरपदाप्रमाणे — राजवाड्यात, देवपूजेला, स्वयंपाकघरात.

So the second member decides everything downstream. Gender: तो राजवाडा, ती देवपूजा, ते स्वयंपाकघर. And the oblique stem too, which the whole compound forms exactly as its last word would on its own — वाडा gives वाड्या-, so राजवाड्यात; पूजा gives पूजे-, so देवपूजेला; घर gives घरा-, so स्वयंपाकघरात. Learn the second member and the whole word inflects itself.

विग्रह करताना पूर्वपदाला त्याचे सामान्यरूप परत मिळते — तोंड होते तोंडा-, मग तोंडाने; देव होतो देवा-, मग देवाची. समासात दोन्ही गळतात, विग्रहात दोन्ही परत येतात. देवपूजा हा शब्द म्हणजे देवाची पूजा, आणि षष्ठी तत्पुरुष हा मराठीतला सर्वांत मोठा गट आहे.

Notice what the विग्रह has to restore: not just the ending but the सामान्यरूप under it. तोंड becomes तोंडा- and then तोंडाने; देव becomes देवा- and then देवाची. Compounding strips both away, so unpacking must put both back — and a विग्रह with the oblique stem missing is simply wrong. षष्ठी तत्पुरुष, the -चा/-ची/-चे kind, is far the largest group in Marathi; when in doubt, try षष्ठी first.

पाठ ११-२ मध्ये हेच शब्द उपसर्गघटित म्हणून पाहिले होते. दोन्ही बरोबर आहेत — अ, अन, ना, गैर हे उपसर्ग म्हणूनही ओळखले जातात आणि समासाच्या दृष्टीने नञ् तत्पुरुष म्हणूनही. विग्रह असा होतो — अन्याय म्हणजे न्याय नव्हे, अशक्य म्हणजे शक्य नाही असे. गैरहजर, बिनशर्त हे शब्द मात्र पाठ ११-७ मध्ये अव्ययीभाव म्हणून पाहिले — या वर्गीकरणात व्याकरणकारांत थोडा मतभेद आहे.

In 11-2 you met these same words as उपसर्गघटित, built with a prefix. Both descriptions are correct and both are standard: अ, अन, ना and गैर are listed among the prefixes, and the words they build are counted among the तत्पुरुष compounds. The विग्रह uses the negators of level 4 exactly as you learned them — अन्याय is न्याय नव्हे, not-justice; अशक्य is शक्य नाही असे, that which is not possible. गैरहजर and बिनशर्त went into 11-7 as अव्ययीभाव instead: grammarians differ a little over where the Persian negatives belong, and both labels are in print.

शेतकरी हा शब्द तुम्ही पाठ २-९ पासून वापरत आहात. त्याचे उत्तरपद करी हे कर या धातूपासून पाठ ११-३ मधल्या कृत्प्रत्ययाने बनले आहे — पण करी असा एकटा शब्द मराठीत नाही. तो फक्त पूर्वपदाच्या सोबतीने जगतो, म्हणून त्याला उपपद तत्पुरुष म्हणतात.

You have used शेतकरी since lesson 2-9 without once thinking of it as two words. Its second member करी is built from the root कर by the कृत्प्रत्यय machinery of 11-3 — but करी is not a Marathi word on its own; you cannot point at somebody and call them a करी. It exists only leaning on a first member, which is what उपपद means. The same is true of the तोड्या in लाकूडतोड्या.