अव्ययीभाव समास
The compound that behaves as an adverb

पूर्वपद प्रधान आणि संपूर्ण शब्द अव्यय — दररोज, यथाशक्ती, गावोगाव.

The compound whose first member rules and which never takes an ending.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

मी रोज शाळेत जातो — हे वाक्य तुम्ही पाठ २-११ पासून म्हणत आहात; रोज ऐवजी दररोज म्हटले तरी अर्थ तोच राहतो. आणि पाठ ६-१७ मधल्या दिवाळीत घरोघरी रांगोळी काढतात. दररोज आणि घरोघरी हे दोन्ही सामासिक शब्द आहेत; पण त्यांच्याकडे नीट पाहा — शाळेला त लागला, दररोजला काहीच लागले नाही. हा शब्द कोणत्याही विभक्तीत जात नाही, आणि तीच त्याची ओळख आहे.

मी रोज शाळेत जातो is a sentence you have had since 2-11, and दररोज says the same thing in one word; at Diwali (6-17) you heard घरोघरी रांगोळी काढतात, they draw rangoli in every house. Both दररोज and घरोघरी are compounds. But notice what happened to them in those sentences: शाळा took the locative -त and became शाळेत, while दररोज took nothing at all, and would take nothing in any other sentence either. A compound that refuses every ending, in every position, is the compound this lesson names — अव्ययीभाव, literally becoming an अव्यय.

नियम · The rules

ज्या सामासिक शब्दात पूर्वपद प्रधान असते आणि संपूर्ण शब्द क्रियाविशेषण अव्ययासारखा काम करतो, त्याला अव्ययीभाव समास म्हणतात.

नियम १

अव्ययीभाव म्हणजे अव्यय होणे. दररोज, प्रतिदिन, यथाशक्ती हे शब्द क्रियेविषयी सांगतात — केव्हा, कसे, किती.

First member rules, and the finished word does an adverb's job: when, how, how much.

पाठ ११-६ मधली कसोटी इथे लावा — प्रधान पद कोणते? दररोज या शब्दात दर या अव्ययाचा अर्थ प्रत्येक असा आहे, आणि संपूर्ण शब्दाचा अर्थही प्रत्येक दिवशी असाच राहतो. म्हणून पूर्वपद प्रधान, आणि हा अव्ययीभाव.

Apply the test from 11-6: which member carries the meaning of the whole? In दररोज the first member दर means each, and the finished word means each day — the दर is still doing the work. Compare राजवाडा, where the whole word is a kind of वाडा and the second member rules. Same test, opposite answer, different name.

अव्ययीभाव सामासिक शब्दाला विभक्तीचा प्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय लागत नाही; लिंग, वचन आणि विभक्ती यांनी त्याचे रूप बदलत नाही.

नियम २

तो दररोज येतो, ती दररोज येते, ते दररोज येतात — तीनही वाक्यांत दररोज तसाच राहतो.

Nothing sticks to it, and nothing inside it moves. Say it once, say it always the same way.

हीच अव्ययीभावाची खरी कसोटी आहे. मुलगा हे नाम मुलाला, मुलाने, मुलाचा असे बदलते; दररोज कधीच बदलत नाही. म्हणून त्याचे सामान्यरूपही नाही — पुढे काहीच लागणार नसेल, तर सामान्यरूप तरी कशासाठी करायचे?

This is the real test, and it is a mechanical one. A noun like मुलगा shifts to मुला- the moment anything follows it — मुलाला, मुलाने, मुलाचा. दररोज never shifts, because nothing ever follows it; it has no सामान्यरूप at all, since an oblique stem exists only to carry something. If you find yourself wanting to write दररोजला, the word you actually want is a noun, not this compound.

अव्ययीभावाचे पूर्वपद बहुधा अव्यय असते — संस्कृतातून आलेले प्रति, यथा, आ किंवा फारसीतून आलेले दर, बिन, गैर.

नियम ३

प्रतिदिन (दर दिवशी), यथाशक्ती (शक्तीप्रमाणे), आजन्म (जन्मापासून), दररोज, बिनशर्त, गैरहजर.

A handful of little words in front — some Sanskrit, some Persian, all of them long since Marathi.

दर, बिन आणि गैर हे फारसीतून आलेले शब्द मराठीने पूर्णपणे आपले करून घेतले आहेत. ते आता मराठी शब्दांच्या आधीही सहज येतात — दरवेळी, दरडोई, बिनचूक. भाषा उसने घेते, पण नियम स्वतःचे लावते.

दर, बिन and गैर came in with Persian and Marathi swallowed them whole. See how complete the takeover is from what they now attach to: दरवेळी (every time), दरडोई (per head), बिनचूक (without a single mistake) — वेळ, डोई and चूक are all native Marathi words. Marathi borrows a piece freely, then runs it through its own grammar: the borrowed दर obeys the same rule as the Sanskrit प्रति, and दररोज, बिनशर्त (unconditional) and गैरहजर (absent) behave exactly like प्रतिदिन and यथाशक्ती.

मराठीचा स्वतःचा अव्ययीभाव नामाच्या द्विरुक्तीने होतो — दोन पदांमध्ये ओ येतो आणि अर्थ प्रत्येक असा होतो.

नियम ४

गाव + गाव = गावोगाव (प्रत्येक गावात), दार + दार = दारोदार (प्रत्येक दारावर), घर + घर = घरोघरी (प्रत्येक घरात).

Marathi's own kind: the noun said twice with an ओ between, meaning every one of them.

घरोघरी या शब्दाच्या शेवटी जुन्या सप्तमीचा ई आहे — तोच घरी, दारी, गावी मधला (पाठ ९-१२). तो शब्दात आधीच बसलेला असल्याने पुढे काहीही लागत नाही. पाठ ११-५ मधले हळूहळू आणि हे शब्द जवळचे वाटतात; फरक एवढाच की इथे दोन पदांमध्ये ओ येतो आणि अर्थ प्रत्येक असा होतो. काही व्याकरणकार पूर्णाभ्यस्त शब्दांनाही अव्ययीभाव मानतात.

घरोघरी ends in the old locative -ई you met in 9-12 — the same -ई as घरी, दारी, गावी — already baked in, which is why nothing further can be added. These look like the हळूहळू words of 11-5, and the resemblance is real; the difference is the ओ in the middle and the distributive meaning, every village, every door, every house. Some grammarians do count the plain doubled words as अव्ययीभाव too; this course keeps the ओ type here and the plain doubling in 11-5.

पायरी पायरीने · Step by step

दर + रोज → दररोज

दर— फारसीतून आलेले अव्यय — अर्थ प्रत्येक
दर + रोज— पूर्वपद अव्यय, उत्तरपद रोज हे नाम
दररोज— अव्ययीभाव समास — विग्रह प्रत्येक दिवशी
ती दररोज शाळेत जाते— शाळेला त लागला, दररोजला काहीच नाही

गाव + गाव → गावोगाव

गाव— नाम, नपुंसकलिंगी
गाव + गाव— नामाची द्विरुक्ती
गाव + ओ + गाव— दोन पदांमध्ये ओ येतो
गावोगाव— अव्ययीभाव समास — विग्रह प्रत्येक गावात

यथा + शक्ती → यथाशक्ती

यथा— संस्कृतातून आलेले अव्यय — अर्थ प्रमाणे
यथा + शक्ती— उत्तरपद शक्ती हे स्त्रीलिंगी नाम
यथाशक्ती— अव्ययीभाव समास — विग्रह शक्तीप्रमाणे
त्यांनी यथाशक्ती मदत केली— संपूर्ण शब्द क्रियाविशेषण; रूप बदलत नाही

सराव · Practice

दररोज या सामासिक शब्दात प्रधान पद कोणते?Which member rules in दररोज?

घरोघरी या शब्दाचा विग्रह कोणता?What is the विग्रह of घरोघरी?

गावोगाव आणि दारोदार यांच्या दोन पदांमध्ये ________ हा वर्ण येतो.Which vowel comes between the two members?

ती ________ देवळात जाते.She goes to the temple every day.

अव्ययीभाव सामासिक शब्दाला काय लागत नाही?What can never be added to this kind of compound?

सामासिक शब्द आणि त्याचा विग्रह जुळवा.Match each compound to its विग्रह.