समास म्हणजे काय
What a compound is

स्वयंपाकघर हा शब्द तुम्ही पाठ २-६ पासून रोज म्हणत आहात, आणि पाठ ५-१५ मधल्या गोष्टीत राजवाडा होता. आता त्या दोन शब्दांकडे नीट पाहा. स्वयंपाकघर म्हणजे स्वयंपाकाचे घर, आणि राजवाडा म्हणजे राजाचा वाडा. दोन्ही ठिकाणी दोन स्वतंत्र शब्द आहेत आणि मधला जोडणारा प्रत्यय गळून पडला आहे. एवढेच काम समास करतो.

You have been saying स्वयंपाकघर since lesson 2-6, and the story in 5-15 had a राजवाडा in it. Look at those two words properly now. स्वयंपाकघर is स्वयंपाकाचे घर, the house of cooking; राजवाडा is राजाचा वाडा, the king's mansion. Each is two independent words with the little linking word squeezed out from between them — the चे, the चा. That squeezing out is the whole of समास, and Marathi does it constantly, which is why so much of the vocabulary you already own turns out on inspection to be grammar.

सामासिक शब्द हा एकच शब्द असतो. म्हणून त्याला विभक्तीचा प्रत्यय शेवटी एकदाच लागतो — स्वयंपाकघरात, राजवाड्यात. आत असलेल्या पहिल्या पदाला काहीही लागत नाही.

The key consequence: a compound is one word, not two. So an ending goes on at the far end and nowhere else — स्वयंपाकघरात (in the kitchen), राजवाड्यात (in the palace). You never say स्वयंपाकाघरात. The सामान्यरूप tabulated in 9-6 is taken by the compound as a whole, following its last member: स्वयंपाकघर behaves like घर, राजवाडा behaves like वाडा.

बहुतेक समासांत सामासिक शब्दाचे लिंग उत्तरपदावरून ठरते. वाडा पुल्लिंगी, म्हणून तो राजवाडा; घर नपुंसकलिंगी, म्हणून ते स्वयंपाकघर. मोठा राजवाडा आणि मोठे स्वयंपाकघर — विशेषणही उत्तरपदाप्रमाणेच बदलते.

In most compounds the gender of the whole word is the gender of its उत्तरपद. वाडा is masculine, so it is तो राजवाडा, मोठा राजवाडा; घर is neuter, so it is ते स्वयंपाकघर, मोठे स्वयंपाकघर. This is not a small point — every adjective and every verb in the sentence will agree with that gender, so getting the second member right settles the rest of the sentence for you.

विग्रह ही समासाची कसोटी आहे. ज्या शब्दाचा विग्रह करता येत नाही, तो सामासिक शब्द नाही. भाजीवाला हा शब्द पाहा — वाला हे स्वतंत्र पद नाही, तो प्रत्यय आहे; म्हणून भाजीवाला साधित शब्द आहे, समास नाही. पण भाजीमंडई या शब्दात भाजी आणि मंडई ही दोन्ही स्वतंत्र नामे आहेत — भाजीची मंडई — म्हणून तो सामासिक शब्द.

विग्रह is also the test. If you cannot restate the word as a phrase of two real words, it is not a compound. Take भाजीवाला from lesson 3-19: -वाला is a suffix, not a word, so भाजीवाला is a साधित शब्द built by तद्धित प्रत्यय — the business of lesson 11-4, not of this one. But भाजीमंडई is भाजीची मंडई, two words that both live on their own, and that is a genuine compound. Run the test before you name the type.

प्रधान म्हणजे ज्याचा अर्थ संपूर्ण शब्दाचा अर्थ ठरवतो ते पद. राजवाडा हा एक प्रकारचा वाडा आहे — म्हणून उत्तरपद प्रधान, आणि तो तत्पुरुष. पुढच्या पाठांत चारही प्रकार एकेक करून पाहू.

प्रधान means the member whose meaning the whole word finally is. A राजवाडा is a kind of वाडा, so the second member rules and the compound is तत्पुरुष. दररोज means each day, and it is the दर in front that makes it mean that, so the first member rules — that is अव्ययीभाव, next lesson. आईवडील is both parents at once, so both rule — द्वंद्व. And गजानन is neither a गज nor an आनन but the god who has an elephant's face — neither member rules, and that is बहुव्रीही. Four questions, one word at a time.