शब्द कसा घडतो
How a word is made

पातळी ११ चा आढावा — रोजचे शब्द सिद्ध, साधित, अभ्यस्त आणि सामासिक असे वर्गात लावणे, आणि मराठी आजही नवे शब्द कसे घडवते.

Level 11 review: sorting twenty everyday words into सिद्ध, साधित, अभ्यस्त and सामासिक, and how Marathi still coins new ones.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

आई स्वयंपाकघरात आहे, माझे वडील शेतकरी आहेत, आजी हळूहळू चालते — ही तिन्ही वाक्ये तुम्ही पहिल्या दोन पातळ्यांतच म्हणत होता. तेव्हा हे नुसते शब्द होते. आता तुम्हाला दिसते की स्वयंपाकघर हा समास आहे, शेतकरी हा उपपद तत्पुरुष आहे आणि हळूहळू हा पूर्णाभ्यस्त शब्द आहे.

आई स्वयंपाकघरात आहे. माझे वडील शेतकरी आहेत. आजी हळूहळू चालते. You were saying all three of these in level 2, and at the time they were simply words you had to learn. This whole level has been showing you that they were never simple: स्वयंपाकघर is स्वयंपाकाचे घर with the ending dropped, शेतकरी is शेत करणारा, and हळूहळू is one word said twice. This lesson is the sorting table for everything you have used since day one.

नियम · The rules

प्रत्येक शब्द एकतर सिद्ध असतो किंवा साधित; आणि साधित शब्द उपसर्ग, प्रत्यय, अभ्यास किंवा समास या चार वाटांपैकी एका वाटेने घडतो.

नियम १

घर, पाणी, मुलगा हे सिद्ध शब्द — ते भाषेत तसेच आहेत. अपयश, वाचक, हळूहळू, स्वयंपाकघर हे साधित — ते दुसऱ्या शब्दांपासून घडवलेले आहेत.

Four ways only. Anything in front is a उपसर्ग, anything behind is a प्रत्यय, anything repeated is अभ्यास, and anything joined to a second word is समास.

कोणताही शब्द समोर आला की पहिला प्रश्न — हा तोडता येतो का? तोडता येत नसेल तर तो सिद्ध. तोडता येत असेल तर पुढचा प्रश्न — तुकडा पुढे आहे की मागे, तो पुन्हा तोच शब्द आहे, की दुसरा स्वतंत्र शब्द आहे? या एका प्रश्नाने चारांपैकी वाट ठरते.

Meet an unfamiliar word and ask one question: can it be broken? If not, it is सिद्ध and the dictionary is your only help. If it can, ask where the extra piece sits. In front — उपसर्ग (अपयश, गैरसोय). Behind — प्रत्यय (वाचक, पुणेकर, चांगुलपणा). The same word again — अभ्यस्त (हळूहळू, खळखळ). A second independent word — समास (स्वयंपाकघर, आईवडील). Four answers, and you have placed the word.

प्रत्यय धातूला लागला तर तो कृत्प्रत्यय आणि शब्द कृदंत; नामाला किंवा विशेषणाला लागला तर तो तद्धित प्रत्यय आणि शब्द तद्धित साधित.

नियम २

वाचणे या धातूपासून वाचन, वाचक, वाचनीय — हे कृत्साधित. पुणे या नामापासून पुणेकर, चांगला या विशेषणापासून चांगुलपणा — हे तद्धित साधित.

The test is not the suffix but what it was attached to: a verb root gives कृत्, a noun or adjective gives तद्धित.

म्हणून प्रत्यय ओळखल्यावर थांबू नका; मूळ शब्द कोणत्या जातीचा होता ते तपासा. चालक हा चालणे या धातूपासून, म्हणून कृत्साधित; दुकानदार हा दुकान या नामापासून, म्हणून तद्धित साधित. दोन्हींत -क आणि -दार हे प्रत्यय दिसतात, पण मूळ वेगळे आहे.

So identifying the suffix is only half the job — you must name what it was stuck onto. चालक comes from the verb चालणे, so कृत्. दुकानदार comes from the noun दुकान, so तद्धित. Both look like a stem with a tail; only the root tells you which family the word belongs to. And झोप, भेट, खेळ are कृत् too, with nothing added at all — the bare stem doing duty as a noun.

समासाचा प्रकार प्रधान पद कोणते यावरून ठरतो — पूर्वपद प्रधान असल्यास अव्ययीभाव, उत्तरपद प्रधान असल्यास तत्पुरुष, दोन्ही प्रधान असल्यास द्वंद्व आणि दोन्हीही प्रधान नसल्यास बहुव्रीही.

नियम ३

दररोज — पूर्वपद प्रधान, अव्ययीभाव. स्वयंपाकघर — उत्तरपद प्रधान, तत्पुरुष. आईवडील — दोन्ही प्रधान, द्वंद्व. गजानन — दोन्हीही नाहीत, बहुव्रीही.

One question, four answers, and the four great classes of compound fall out of it.

तत्पुरुष ठरल्यावर आणखी एक पायरी उरते — विग्रहात विभक्तीचा प्रत्यय आला तर विभक्ती तत्पुरुष, असा-अशी-असे आले तर कर्मधारय, मधली पदे घालावी लागली तर मध्यमपदलोपी, पूर्वपद संख्या असेल तर द्विगू आणि पूर्वपद नकारार्थी असेल तर नञ् तत्पुरुष.

If the answer is तत्पुरुष, one more step sorts its children by what the विग्रह needed. A case ending gives विभक्ती तत्पुरुष (स्वयंपाकाचे घर). असा, अशी or असे gives कर्मधारय (महान असा देव). Extra middle words give मध्यमपदलोपी (पुरण घालून केलेली पोळी). A number in front gives द्विगू (चार कोनांचा समूह). A negative in front gives नञ् तत्पुरुष (न्याय नाही तो अन्याय). Write the विग्रह and the label writes itself.

मराठी आजही याच चार वाटांनी नवे शब्द घडवते; नव्या विषयांसाठी जाणीवपूर्वक घडवलेल्या अशा शब्दांना परिभाषिक शब्द म्हणतात.

नियम ४

संगणक, महामार्ग, दूरदर्शन, आकाशवाणी हे शब्द जुने नाहीत — ते गरजेप्रमाणे घडवलेले नवशब्द आहेत, पण त्यांचे घडणे जुन्याच नियमांनी झाले आहे.

New words, old machinery — a coined technical term is built by the same four processes as a village word.

पायरी पायरीने · Step by step

स्वयंपाकघर — वर्गीकरण

स्वयंपाकघर— तोडता येतो का? होय — स्वयंपाक आणि घर, दोन स्वतंत्र शब्द
स्वयंपाकाचे घर— विग्रहवाक्य — मधे षष्ठीचा प्रत्यय -चे घालावा लागला
प्रधान पद घर— उत्तरपद प्रधान — म्हणून तत्पुरुष समास
विभक्ती तत्पुरुष— विग्रहात विभक्तीचा प्रत्यय आला, म्हणून हा त्याचा विभक्ती प्रकार

चांगुलपणा — वर्गीकरण

चांगुलपणा— तोडता येतो का? होय — पण मागचा तुकडा स्वतंत्र शब्द नाही, प्रत्यय आहे
चांगला + पणा— मूळ चांगला हे विशेषण — म्हणून तद्धित प्रत्यय
चांगुल + पणा— प्रत्यय लागताना मूळ शब्दाचे रूप बदलते
चांगुलपणा— प्रत्ययघटित साधित शब्द — भाववाचक नाम, पुल्लिंगी

संगणक — आजचा नवशब्द

गण— मूळ धातू — गणणे म्हणजे मोजणे
गण + अक— कृत्प्रत्यय -अक म्हणजे करणारा — वाचक, चालक याच वाटेचे
सम् + गणक— गणक या शब्दाच्या आधी सम् हा उपसर्ग लागतो
संगणक— म् चा अनुस्वार होऊन संगणक — उपसर्ग आणि कृत्प्रत्यय दोन्ही असलेला परिभाषिक शब्द

भाषेचे शब्दभांडार असे वाढते. जुने शब्द तसेच राहतात आणि नव्या गरजांसाठी त्याच नियमांनी नवे शब्द घडतात. आता तुम्ही कोणताही मराठी शब्द घेऊ शकता, तो फोडू शकता आणि तो कसा घडला ते सांगू शकता — हीच या पातळीची कमाई.

That is how a language grows its शब्दभांडार: the old words stay, and new needs are met with the same four processes, not with borrowed strangers. You can now take almost any Marathi word off a signboard or a newspaper, break it, write its विग्रह or name its प्रत्यय, and say how it was made. Level 12 turns from the word to the sentence — but the habit of asking how was this built is the one to keep.

सराव · Practice

चांगुलपणा हा शब्द कोणत्या वाटेने घडला आहे?How was चांगुलपणा made?

समासाचा प्रकार ठरवण्याची पहिली कसोटी कोणती?What is the first test for the type of a compound?

हळूहळू हा ________ शब्द आहे.हळूहळू is which kind of word?

स्वयंपाकघर — विग्रह: स्वयंपाकाचे ________.Complete the विग्रह of स्वयंपाकघर.

शब्द फोडण्याच्या पायऱ्या क्रमाने लावा.Order the steps of analysing a word.

शब्द आणि तो घडण्याची वाट जुळवा.Match each word to the way it was made.