अभ्यासक्रम →Level 11 · समास आणि साधित शब्द →पाठ 3
Level 11 · Lesson 3कृत्प्रत्यय
Words made from verbs
धातूला प्रत्यय लागून बनणारी नामे आणि विशेषणे — वाचन, वाचक, वाचनीय — आणि काहीही न लावता बनणारे झोप, भेट, खेळ, चाल.
Suffixes on a verb root make nouns and adjectives — and some of Marathi's commonest nouns are a bare root with nothing added at all.
तुम्हाला हे येतंच · You already know this
पाठ २-१४ मध्ये झोपणे हे क्रियापद आणि झोप हे नाम एकत्र आले होते, आणि तिथेच सांगितले होते की मराठी क्रियापदापासून नाम बनवते. खेळणे-खेळ, भेटणे-भेट, चालणे-चाल याही तशाच जोड्या. आज त्या कारखान्याचे नाव समजून घ्यायचे आहे — कृत्प्रत्यय.
Lesson 2-14 put the verb झोपणे and the noun झोप side by side and told you that Marathi makes nouns out of verbs. You have been using the products ever since: खेळ from खेळणे, भेट from भेटणे, चाल from चालणे. This lesson names the machine — कृत्प्रत्यय, the suffix that goes on a verb root — and shows you the four suffixes that do nearly all of its work.
नियम · The rules
पाठ १०-१३ मध्ये कृदंतांचा एक भाग पाहिला होता — आलेला, येणारा, येणार, हसत. ती धातुसाधिते वाक्यात अजूनही क्रियापदासारखी वागतात. आजची कृदंते वेगळी आहेत — ती नाम किंवा विशेषण होऊन कायमची शब्दकोशात जाऊन बसतात. वाचक हा शब्द वाचण्याची आठवण ठेवतो, पण आता तो पूर्णपणे नाम आहे.
Level 10 showed you one family of कृदंत: आलेला, येणारा, येणार, हसत — participles, which still behave like verbs inside a sentence. This lesson is about the other family, the ones that have left the verb system for good and settled into the dictionary. वाचक remembers the act of reading, but grammatically it is now simply a masculine noun that declines like any other.
हे तीन प्रत्यय संस्कृतातून आले आहेत, पण मराठी त्यांचा रोज वापर करते. वृत्तपत्रात वाचकांची पत्रे असतात, शाळेत वाचनाचा तास असतो, आणि एखाद्या पुस्तकाबद्दल हे पुस्तक वाचनीय आहे असे म्हटले जाते. तिन्ही शब्द एकाच वाच या धातूचे — फक्त शेवटचा तुकडा वेगळा.
All three suffixes came from Sanskrit, but Marathi uses them every day: a newspaper prints वाचकांची पत्रे, a school timetable has a वाचनाचा तास, and a review says हे पुस्तक वाचनीय आहे. Same root, three tails. When you meet an unknown word ending in -न, -क or -नीय, strip the tail and look for the verb underneath.
हा फरक विसरला की वाक्य विचित्र होते. पुस्तकाला वाचणारे असतात असे म्हटले तर ते आत्ता वाचणारे एवढेच सुचवते. उलट खोलीत वाचक बसले आहेत असे म्हटले तर तिथे वाचनाचा व्यवसाय करणारे लोक बसल्यासारखे वाटते. -क शब्दकोशातला, -णारा त्या क्षणापुरता.
Get this wrong and the sentence turns strange. पुस्तकाला वाचणारे असतात suggests only the people reading it right this minute; खोलीत वाचक बसले आहेत makes it sound as though professional readers are sitting there. -क belongs to the dictionary, -णारा to the moment. English has the same split between a reader and the one who is reading.
या शून्यप्रत्यय नामांचे लिंग पाठ करावेच लागते, कारण रूपावरून ते कळत नाही — झोप स्त्रीलिंगी, भेट स्त्रीलिंगी, चाल स्त्रीलिंगी, पण खेळ पुल्लिंगी. म्हणून झोप लागली, भेट झाली, चाल बदलली — आणि खेळ सुरू झाला.
Their gender has to be learned one at a time, because the shape tells you nothing: झोप, भेट and चाल are feminine but खेळ is masculine. Hence झोप लागली, भेट झाली, चाल बदलली — and खेळ सुरू झाला. When you are unsure of one of these, recall the verb you have heard beside it; the agreement gives the gender away every time.
पायरी पायरीने · Step by step
- वाचणे → वाच— -णे काढले की धातू उरतो (पाठ १०-१)
- वाच + न → वाचन— क्रियावाचक कृत्प्रत्यय -न; नपुंसकलिंगी नाम — वाचन झाले
- वाच + क → वाचक— कर्तृवाचक कृत्प्रत्यय -क; पुल्लिंगी नाम — वाचक आला
- वाच + नीय → वाचनीय— योग्यता दाखवणारा कृत्प्रत्यय -नीय; विशेषण — पुस्तक वाचनीय आहे
- चालणे → चाल— प्रत्यय काहीच नाही — धातूच नाम झाला, स्त्रीलिंगी
- चाल + क → चालक— -क लागला — गाडी चालवणारा माणूस, पुल्लिंगी
- चाल + णारा → चालणारा— -णारा लागला — आत्ता चालत असलेला
- चाल · चालक · चालणारा— एकच धातू, तीन प्रत्यय, तीन वेगळी कामे