अभ्यासक्रम →Level 11 · समास आणि साधित शब्द →पाठ 2
Level 11 · Lesson 2उपसर्ग
Prefixes
शब्दाच्या पुढे लागून अर्थ बदलणारा तुकडा — अ, अन, अप, सु आणि मराठीने आपलेसे केलेले गैर, बे, ना.
The syllable in front that flips the meaning — and the Persian prefixes Marathi took in and now uses freely.
तुम्हाला हे येतंच · You already know this
यश आणि अपयश हे दोन शब्द तुम्ही पाठ ६-७ मध्ये एकत्रच वापरले होते, आणि न्याय हा शब्द पाठ ६-६ मध्ये आला होता. यश आणि अपयश यांच्यातला फरक फक्त एका तुकड्याचा आहे — पुढे लावलेले अप. तेवढ्याने अर्थ पूर्ण उलटा झाला.
You used यश and अपयश in the same lesson, 6-7, and met न्याय in lesson 6-6. The distance between यश and अपयश is a single syllable stuck on the front, and it turns the meaning inside out. Marathi has a small, hard-working set of such syllables — some inherited from Sanskrit, some borrowed from Persian — and a dozen of them will let you read hundreds of words you have never seen.
नियम · The rules
मराठीत वापरले जाणारे बहुतेक उपसर्ग संस्कृतातून तत्सम शब्दांबरोबर आले — प्र (प्रगती), वि (विकास), उप (उपनगर), नि (नियम), अति (अतिशय), परि (परिणाम), सम् (संगम), दुर् (दुर्लक्ष), अ (अशक्य), अप (अपमान), सु (सुयश). ही यादी पाठ करायची नाही; शब्दातला सांधा दिसायला हवा एवढेच.
Most of the Sanskrit prefixes arrived inside तत्सम words: प्र-, वि-, उप-, नि-, अति-, परि-, सम्-, दुर्-, अ-, अप-, सु-. You are not asked to memorise the list. You are asked to notice the seam — the moment प्रगती stops being one long lump and becomes प्र + गती, the word is yours for good.
न्याय हा पाठ ६-६ मधला शब्द. त्याच्या पुढे अ लावले की अन्याय — न्यायाच्या उलट. हा उपसर्ग नकार दाखवतो, पण त्याचा नकार आणि नाही यांचा नकार वेगळा आहे. नाही हा शब्द वाक्यातल्या क्रियापदाला नकार देतो; अ हा नकार शब्दाच्या आतच घेऊन येतो. म्हणूनच हा अन्याय आहे असे होकारार्थी वाक्य बनते.
न्याय became अन्याय, and notice what kind of negation that is. नाही negates a sentence; अ- negates inside a word, and the sentence around it stays perfectly positive: हा अन्याय आहे is an affirmative sentence built on a negative noun. Keep the two apart. A learner who says हा न्याय नाही has said something rather weaker and rather vaguer.
एकाच मुळावर दोन उपसर्ग लावून पाहा. यश हा मूळ शब्द; अपयश म्हणजे यश न मिळणे; आणि सुयश म्हणजे चांगले, निर्मळ यश — फसवणूक न करता मिळालेले. तीन शब्द, एकच मूळ, आणि तिन्हींत बोलणाऱ्याचे मत आहे.
Turn one stem three ways: यश is success, अपयश is failure, सुयश is success that was honourably won. One root, and each prefix smuggles in a judgement. Marathi newspapers use all three of these on the same page, which is why the seam is worth seeing.
गैरसोय हा शब्द पाहा — गैर हा तुकडा फार्सीतून आलेला आणि सोय हा शब्द मराठीचाच. बेशिस्त या शब्दातला बे फार्सी आहे आणि शिस्त हा मराठीत पूर्ण रुळलेला शब्द. भाषा उसनी घेते ती फक्त शब्द नाही; ती प्रत्यय आणि उपसर्गही घेते, आणि मग ते तिचेच होऊन जातात. गैरसोय हा उसना शब्द नाही — तो उसन्या हत्याराने बनवलेला मराठी शब्द आहे.
Look at गैरसोय: गैर is Persian, सोय is Marathi's own. In बेशिस्त, बे is Persian and शिस्त is a word Marathi has long owned. What a language borrows is never only words — it borrows the machinery, and the machinery then becomes native. गैरसोय is not a loanword. It is a Marathi word made with a borrowed tool.
पायरी पायरीने · Step by step
- न्याय— सिद्ध शब्द — तत्सम, पुल्लिंगी (पाठ ६-६)
- अ + न्याय— नकारार्थी उपसर्ग अ; पुढचा वर्ण न् हे व्यंजन, म्हणून अन- नाही — नियम २
- अन्याय— उपसर्गघटित साधित शब्द; लिंग तेच राहते — अन्याय झाला
- अन्यायी— त्यावर -ई हा तद्धित प्रत्यय — अन्याय करणारा
- अ + शक्य → अशक्य— श् हे व्यंजन — अ तसाच राहतो
- अ + सत्य → असत्य— स् हे व्यंजन — अ तसाच राहतो
- अन् + आदर → अनादर— आ हा स्वर — अ चा अन् होतो
- अन् + अपेक्षित → अनपेक्षित— अ हा स्वर — म्हणून पुन्हा अन्
- सोय— मराठी सिद्ध शब्द, स्त्रीलिंगी — सोय झाली
- गैर + सोय— फार्सी नकारार्थी उपसर्ग गैर पुढे लागला
- गैरसोय— उपसर्गघटित साधित शब्द; उपसर्ग लिंग बदलत नाही — गैरसोय झाली