शब्दसिद्धी
How a word is built

प्रत्येक मराठी शब्द एक तर सिद्ध असतो नाहीतर साधित — आणि साधित शब्द चारच प्रकारांनी बनतो.

Every Marathi word is either simply there in the language or made out of something else — and there are exactly four ways of making one.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

झोप, भाजीवाला, स्वयंपाकघर, हळूहळू — हे चारही शब्द तुम्ही अगदी सुरुवातीच्या पाठांत वापरले आहेत. आणि हे चारही शब्द दुसऱ्या कोणत्या तरी शब्दापासून बनले आहेत. झोप झोपणे या क्रियापदापासून, भाजीवाला भाजी या नामापासून, स्वयंपाकघर दोन नामे जोडून, आणि हळूहळू हळू हा शब्द दोनदा म्हणून.

You have used झोप since lesson 2-14, भाजीवाला since lesson 3-19, स्वयंपाकघर since lesson 2-6 and हळूहळू since lesson 4-11. Not one of them is a word Marathi simply has: each was built out of something smaller, and each by a different method. This level is about those methods. Once you can see the seam in a word, you can read a word you have never met before — and, better, you can make one.

नियम · The rules

ज्या शब्दाच्या मुळाशी दुसरा कोणताही शब्द नाही, जो भाषेत जसाच्या तसा मिळतो, त्याला सिद्ध शब्द म्हणतात.

नियम १

घर, हात, दूध, चांगला ही नामे-विशेषणे आणि जा हा धातू — हे कशापासूनही बनवलेले नाहीत; ते भाषेत आहेत, एवढेच.

A सिद्ध word has no seam. घर, हात, दूध, the adjective चांगला, the root जा: you cannot take any of them apart, because there is nothing inside.

हे शब्द कुठून आले हे पाठ ८-११ मध्ये पाहिले होते — तत्सम (सूर्य, राष्ट्र), तद्भव (दूध, हात), देशी (डोंगर, झाड) आणि परभाषिक (टेबल, कागद). तो प्रश्न इतिहासाचा होता. आजचा प्रश्न वेगळा आहे — हा शब्द कसा बांधला गेला?

Level 8 asked where a word came from and answered with four layers: तत्सम, तद्भव, देशी, परभाषिक. That is a question about history. Word-formation asks something else — not where the word came from, but how it was assembled. सूर्य is तत्सम and डोंगर is देशी, yet both are equally सिद्ध: neither was made out of anything by Marathi.

सिद्ध शब्दापासून काहीतरी जोडून किंवा बदलून जो नवा शब्द तयार होतो, त्याला साधित शब्द म्हणतात.

नियम २

यश हा सिद्ध शब्द; त्यापासून बनलेला अपयश हा साधित शब्द. वाच हा धातू सिद्ध; त्यापासून बनलेले वाचन आणि वाचक हे साधित.

Add something to a सिद्ध word and you get a साधित word. यश is simply there; अपयश was made out of it. The rest of this level is a catalogue of the ways of making one.

शब्द कसा बनला याच्या अभ्यासाला शब्दसिद्धी म्हणतात. कसोटी सोपी आहे — शब्दाचा एक तुकडा काढून टाका, आणि उरलेल्या भागाला स्वतःचा अर्थ आहे का ते पाहा. अपयश या शब्दातून अप काढले तर यश उरते, आणि यशाला अर्थ आहे. म्हणून अपयश साधित. घर या शब्दातून काहीही काढता येत नाही. म्हणून घर सिद्ध.

शब्दसिद्धी is the study of how a word was assembled, and the test is simple: take a piece off and see whether what is left is still a word. Strip अप from अपयश and यश remains — the word you used in lesson 6-7. Strip anything from घर and you are left with noise. That is the whole difference, and it costs you two seconds per word.

साधित शब्द चार प्रकारे बनतो — उपसर्ग पुढे लावून, प्रत्यय मागे लावून, शब्दाची पुनरावृत्ती करून, किंवा दोन शब्द जोडून.

नियम ३

अनुक्रमे उपसर्गघटित (अप + यश = अपयश), प्रत्ययघटित (वाच + क = वाचक), अभ्यस्त (हळू + हळू = हळूहळू) आणि सामासिक (स्वयंपाक + घर = स्वयंपाकघर) शब्द.

Four methods, four names: a prefix in front, a suffix behind, the word said twice, or two words joined into one.

पुढच्या पाठांत हे चार प्रकार क्रमाने येतील — उपसर्ग, मग धातूचे प्रत्यय, मग नामाचे प्रत्यय, मग अभ्यस्त शब्द; आणि समास तर या पातळीचा अर्धा भाग व्यापतो. आज एवढेच लक्षात ठेवा — कोणताही मराठी शब्द या पाच खणांपैकी नेमक्या एका खणात बसतो.

The next lessons take the methods one at a time — prefixes, then the two families of suffix, then reduplication — and समास, the fourth, fills the whole second half of this level. For today, hold on to the shape: five boxes, counting सिद्ध, and every word in the language sits in exactly one of them.

प्रत्ययघटित शब्दाचे दोन प्रकार — धातूला प्रत्यय लागला तर कृदंत, आणि नामाला किंवा विशेषणाला लागला तर तद्धित.

नियम ४

वाच + क = वाचक हे कृदंत, कारण वाच हा धातू आहे. पुणे + कर = पुणेकर हे तद्धित, कारण पुणे हे नाम आहे.

Suffixed words split in two according to what they were suffixed onto: a verb root gives a कृदंत, a noun or an adjective gives a तद्धित. One question, and the word is classified.

पायरी पायरीने · Step by step

अपयश हा शब्द कसा बनला?

यश— सिद्ध शब्द — तत्सम, नपुंसकलिंगी (पाठ ६-७)
अप + यश— अप हा उपसर्ग पुढे लागला — विरुद्ध अर्थ देणारा
अपयश— उपसर्गघटित साधित शब्द, नपुंसकलिंगी — अपयश आले
अपयशी— त्यावर पुन्हा -ई हा तद्धित प्रत्यय — साधितापासून साधित

चार पद्धती, चार शब्द

अप + यश → अपयश— उपसर्गघटित — तुकडा पुढे लागला
प्रामाणिक + पणा → प्रामाणिकपणा— प्रत्ययघटित — तुकडा मागे लागला (पाठ ५-१९)
हळू + हळू → हळूहळू— अभ्यस्त — तोच शब्द दोनदा (पाठ ४-११)
स्वयंपाक + घर → स्वयंपाकघर— सामासिक — दोन नामे जोडली, मधले चे गळाले

शेवटची पायरी नीट पाहा. स्वयंपाकघर म्हणजे स्वयंपाकाचे घर. जोडताना मधले चे गळाले आणि दोन शब्दांचा एक झाला. गळालेला शब्द परत घालणे याला विग्रह म्हणतात, आणि तोच समासाच्या अभ्यासाचा गाभा आहे.

Look hard at the last line. स्वयंपाकघर means स्वयंपाकाचे घर, the house of cooking — and the linking -चे simply vanished at the join. Putting the dropped word back is called विग्रह, and doing it reliably is what the second half of this level trains. You have been saying that compound since lesson 2-6 without ever needing to know it had a seam.

सराव · Practice

खालीलपैकी कोणता शब्द सिद्ध आहे?Which of these is a सिद्ध word?

स्वयंपाकघर हा कोणत्या प्रकारचा साधित शब्द आहे?What kind of derived word is स्वयंपाकघर?

यश हा ________ शब्द आहे, तर अपयश हा साधित शब्द आहे.यश is a ________ word, while अपयश is derived.

शब्द आणि त्याचा प्रकार जुळवा.Match each word to the way it was made.

साधित शब्दाचे चार प्रकार पाठाच्या क्रमाने लावा.Order the four kinds of derived word as the lesson gives them.

वाचक हा शब्द वाच या धातूपासून बनला आहे. म्हणून तो कोणता प्रकार?वाचक is built on the root वाच. So it is —