Level 10 · Lesson 16

क्रियापद वाक्यात
The verb in the sentence

एका दिवसाची गोष्ट पुन्हा — प्रत्येक क्रियापदाचा धातू, काळ, अर्थ व प्रयोग ठरवण्याचा सराव.

The day you narrated in level 4, taken again with every verb labelled for धातू, काळ, अर्थ and प्रयोग — and every -ने accounted for.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

काल सकाळी मी लवकर उठलो. आईने चहा केला. मी चहा घेतला आणि शाळेत गेलो. आज मी घरी आहे आणि अभ्यास करत आहे. उद्या आम्ही नाशिकला जाऊ. हा परिच्छेद तुम्ही चौथ्या पातळीवरच बोलत होता. आता त्यातल्या प्रत्येक क्रियापदाला नाव देता येते.

काल सकाळी मी लवकर उठलो. आईने चहा केला. मी चहा घेतला आणि शाळेत गेलो. आज मी घरी आहे आणि अभ्यास करत आहे. उद्या आम्ही नाशिकला जाऊ. You told this small story back in lesson 4-20 and got every form right by ear — including the -ने that appears on आईने and stays off मी उठलो. This closing lesson does not teach you a new sentence. It teaches you to open the ones you already say and name the parts.

नियम · The rules

कोणत्याही क्रियापदाचे पृथक्करण चार प्रश्नांनी होते — धातू कोणता, काळ कोणता, अर्थ कोणता आणि प्रयोग कोणता.

नियम १

उदा. आईने चहा केला — धातू कर, काळ साधा भूतकाळ, अर्थ स्वार्थ, प्रयोग कर्मणी.

Four questions, always in this order. Answer them and the verb has nothing left to hide.

धातू शोधण्यासाठी क्रियापदाचे -णे रूप मनात आणा आणि -णे काढा — केला मागे करणे, म्हणून धातू कर. पुढचे तीन प्रश्न त्या धातूवर काय काय चढले आहे ते सांगतात.

Finding the धातू means asking which dictionary verb this form comes from and stripping -णे: केला points to करणे, so the root is कर. The other three questions then describe what has been layered on top of it — time, mood, and who the verb has chosen to agree with.

काळ ठरवताना मुख्य रूप व सहायक क्रियापद दोन्ही एकत्र पाहावे.

नियम २

जातो साधा वर्तमान · जात आहे अपूर्ण वर्तमान · गेलो आहे पूर्ण वर्तमान · जात होतो अपूर्ण भूत · गेलो होतो पूर्ण भूत · जाईन साधा भविष्य.

The lexical form gives the aspect, the helper gives the tense; read them as one word and the twelve boxes of lesson 10-4 sort themselves out.

करत आहे मधले करत हे कृदंत आहे, काळ नाही; काळ आहे या सहायकाने ठरतो. सहायक नसेल तर मुख्य रूपच काळ सांगते — उठलो साधा भूतकाळ, जाऊ साधा भविष्यकाळ.

In करत आहे the form करत carries no tense at all — it is the participle of lesson 10-13 — and आहे supplies the present. Where there is no helper, the main form does the whole job: उठलो is a plain past, जाऊ a plain future. Get into the habit of pointing at the word that carries the time before you name the tense.

प्रयोग ठरवण्याची कसोटी — कर्माचे लिंग बदलून पाहावे: क्रियापद बदलले तर कर्मणी, कर्त्याप्रमाणे चालले तर कर्तरी, आणि दोघांशीही न जुळता नपुंसकलिंगी एकवचनी राहिले तर भावे.

नियम ३

आईने चहा केला → आईने पोळी केली — क्रियापद बदलले, म्हणून कर्मणी. मी शाळेत गेलो → कर्म नाहीच, कर्त्याप्रमाणे — कर्तरी.

One test, three verdicts. Swap the object's gender and watch what the verb does.

ही कसोटी दहाव्या पातळीच्या नऊ ते बारा या पाठांतच शिकवली आहे. वर्तमान व भविष्यकाळातली वाक्ये तपासण्याची गरजही पडत नाही — ती नेहमी कर्तरी असतात, कारण -ने फक्त भूतकाळातल्या सकर्मक क्रियापदाबरोबर येतो.

You met this test in lesson 10-9 and used it through lesson 10-12. A shortcut worth keeping: present and future sentences never need testing, because the ergative -ने belongs to the past of a transitive verb alone. If the sentence is not past, or the verb takes no object, the प्रयोग is कर्तरी and you can move on.

अर्थ ठरवताना वाक्य विधान करते, आज्ञा देते, कर्तव्य सांगते की अट घालते ते पाहावे — स्वार्थ, आज्ञार्थ, विध्यर्थ, संकेतार्थ.

नियम ४

तो जातो स्वार्थ · तुम्ही जा आज्ञार्थ · त्याने जावे विध्यर्थ · तो आला तर संकेतार्थ.

Four moods, four jobs — the list of lesson 10-8, applied one sentence at a time.

बहुतेक वाक्ये स्वार्थातच असतात; म्हणून आज्ञार्थ, विध्यर्थ व संकेतार्थ यांच्या खुणा लक्षात ठेवा — जा, जाऊ नका ही आज्ञार्थाची; -आवे व पाहिजे, लागणे ही विध्यर्थाची; जर … तर ही संकेतार्थाची.

Most sentences are plain स्वार्थ, so it pays to memorise the marks of the other three rather than the default. Bare stems and -आ endings mean आज्ञार्थ; an -आवे form, or पाहिजे or लागणे, means विध्यर्थ; a जर … तर frame means संकेतार्थ. Nothing else can be mistaken for them.

पायरी पायरीने · Step by step

आईने चहा केला — पृथक्करण

धातू — कर— केला मागे करणे; -णे काढले
काळ — साधा भूतकाळ— सहायक क्रियापद नाही; मुख्य रूपच काळ सांगते
अर्थ — स्वार्थ— साधे विधान; आज्ञा, कर्तव्य किंवा अट नाही
प्रयोग — कर्मणी— कर्ता आईने तृतीयान्त; चहा पुल्लिंगी म्हणून केला, पोळी असती तर केली

उद्या आम्ही नाशिकला जाऊ — पृथक्करण

धातू — जा— जाणे मधून -णे काढले
काळ — साधा भविष्यकाळ— जाऊ हे प्रथमपुरुष अनेकवचनी भविष्यरूप
अर्थ — स्वार्थ— उद्याचे साधे विधान
प्रयोग — कर्तरी— जाणे अकर्मक; कर्ता आम्ही प्रथमान्त, -ने नाही — भविष्यकाळात तो येतच नाही

मला आता निघावे लागेल — पृथक्करण

धातू — निघ— निघणे मधून -णे काढले
काळ — भविष्यकाळ— लागेल या सहायकाने ठरतो
अर्थ — विध्यर्थ— -आवे रूप व लागणे मिळून कर्तव्य किंवा भाग पडणे
प्रयोग — भावे— कर्ता मला असा -ला घेऊन; क्रियापद कोणाशीही न जुळता नपुंसकलिंगी एकवचनी

सराव · Practice

तिने पत्र लिहिले — या वाक्याचा प्रयोग कोणता?Which प्रयोग is तिने पत्र लिहिले?

मुले शाळेत जातात — या वाक्याचा प्रयोग कोणता?Which प्रयोग is मुले शाळेत जातात?

मी जात होतो — काळ कोणता? ________Which tense is मी जात होतो?

तुम्ही इथे बसा — अर्थ कोणता? ________Which mood is तुम्ही इथे बसा?

कर्त्याला -ने कधी लागतो?When does the doer take -ने?

पृथक्करणाचा प्रश्न आणि त्याची उत्तरे जुळवा.Match each question of the analysis to its possible answers.