तद्धित प्रत्यय
Words made from nouns

भाजीवाला हा शब्द पाठ ३-१९ मध्ये बाजारात भेटला होता, आणि चांगुलपणा पाठ ५-१९ मध्ये. दोन्ही शब्दांत मूळ शब्द अधिक मागे लावलेला एक तुकडा आहे — भाजी + वाला, आणि चांगला + पणा. मागच्या पाठात धातूला लागणारे प्रत्यय पाहिले; आज नामाला आणि विशेषणाला लागणारे.

भाजीवाला turned up at the market in lesson 3-19 and चांगुलपणा in the lesson on describing people, 5-19. Both are a base plus a tail: भाजी + वाला, चांगला + पणा. Last lesson's suffixes went on verb roots. These go on nouns and adjectives, and Marathi grammar calls them तद्धित प्रत्यय — the busiest word-making machine the language owns.

कृत् की तद्धित हे ठरवण्याची कसोटी सोपी आहे. प्रत्यय काढून टाका आणि उरलेल्या शब्दाला -णे लावून पाहा. वाचक या शब्दातून -क काढले तर वाच उरतो, आणि वाचणे हे क्रियापद खरेच आहे; म्हणून वाचक कृदंत. दुकानदार या शब्दातून -दार काढले तर दुकान उरते, पण दुकानणे असे क्रियापद नाही; म्हणून दुकानदार तद्धितसाधित.

Here is the test. Take the suffix off and try to put -णे on what remains. वाचक minus -क gives वाच, and वाचणे is a real verb — so वाचक is a कृदंत. दुकानदार minus -दार gives दुकान, and there is no verb दुकानणे — so दुकानदार is तद्धित. Two seconds per word, and you never have to guess again.

हा फरक नीट लक्षात ठेवा, कारण दोन्ही गोष्टींना प्रत्यय हेच नाव आहे. विभक्तिप्रत्यय शब्दाचे रूप बदलतो पण शब्द तोच राहतो — पुणे, पुण्यात, पुण्याहून हा एकच शब्द. तद्धित प्रत्यय मात्र नवा शब्दच तयार करतो, आणि त्या नव्या शब्दाला स्वतःचे सामान्यरूप असते: पुणेकर, पुणेकराला, पुणेकरांना.

Keep the two apart, because both are called प्रत्यय. A case ending only changes the shape of one word — पुणे, पुण्यात and पुण्याहून are all still पुणे. A तद्धित suffix creates a new word with its own dictionary entry and its own oblique stem: पुणेकर gives पुणेकराला and पुणेकरांना. So -कर goes on पुणे, and -ला goes on पुणेकरा-.

-कर हा मराठीचा सर्वात ओळखीचा प्रत्यय. गावाचे नाव अधिक -कर म्हणजे त्या गावचा माणूस — पुणेकर, मुंबईकर, नाशिककर. महाराष्ट्रातली पुष्कळ आडनावेही याच प्रत्ययाने बनली आहेत; पाठ ७-९ मधले तर्खडकर हे नाव तसेच आहे. -वाला मात्र गाव नव्हे तर काम दाखवतो — भाजीवाला भाजी विकतो, दूधवाला दूध घालतो.

-कर is the most recognisable suffix in the language: a town's name plus -कर is a person from that town, and a very large share of Maharashtrian surnames were built exactly that way — तर्खडकर, the grammarian of lesson 7-9, among them. -वाला names an occupation rather than a place: भाजीवाला sells vegetables, दूधवाला delivers the milk.

भाववाचक नामे पाठ ९-२ मध्ये आली होती — आनंद, मैत्री, चांगुलपणा. त्यांतली बरीचशी याच दोन प्रत्ययांनी बनतात, आणि त्यांची वाटणी बरीच नीट आहे — -पणा मराठी शब्दांना लागतो (मोठेपणा, शहाणपणा, चांगुलपणा) आणि -ता तत्सम शब्दांना (नम्रता, स्वच्छता, समानता). चांगला याचे चांगुल होते हा एक अपवाद पाठ करावा लागतो.

Lesson 9-2 listed the भाववाचक नामे — आनंद, मैत्री, चांगुलपणा — and most of them are manufactured right here. The division of labour is unusually tidy: -पणा attaches to native Marathi words (मोठेपणा, शहाणपणा, चांगुलपणा) and -ता to तत्सम ones (नम्रता, स्वच्छता, समानता). The one irregularity worth memorising is that चांगला becomes चांगुल- before -पणा.