Level 10 · Lesson 14

प्रयोजक, शक्य, भावकर्तृक
Causative, potential, impersonal

-व- लावून दुसऱ्याकडून करवून घेणारे प्रयोजक, सामर्थ्य सांगणारे शक्य, आणि कर्ताच नसलेले भावकर्तृक क्रियापद.

Three named kinds of verb: the causative in -व-, the potential that says a thing can or cannot be managed, and the impersonal verb with no subject at all.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

शिक्षकांनी मुलांना शिकवले हे वाक्य तुम्ही न अडखळता म्हणता. पण शिकवणे हा वेगळा धातू नाही — तो शिकणे या धातूला -व- लागून झालेला आहे. शिकतात कोण? मुले. आणि शिकवतात कोण? शिक्षक. एका अक्षराने क्रिया करणारा बदलतो. मराठी व्याकरण अशा क्रियापदाला प्रयोजक क्रियापद म्हणते.

You say शिक्षकांनी मुलांना शिकवले without a blink. But शिकवणे is not a separate verb: it is शिकणे with a -व- pushed into the middle. Who does the learning? The children. Who does the शिकवणे? The teacher. One syllable moves the doing from one person to another, and Marathi grammar calls the result a प्रयोजक क्रियापद. This lesson names it and two of its neighbours.

नियम · The rules

धातूला -व- लागून प्रयोजक क्रियापद तयार होते; त्यातला कर्ता क्रिया स्वतः करत नाही, ती दुसऱ्याकडून करवून घेतो.

नियम १

हसणे → हसवणे, बसणे → बसवणे, शिकणे → शिकवणे, उठणे → उठवणे, झोपणे → झोपवणे, चालणे → चालवणे.

Slip -व- in before the -णे and the verb changes hands: laugh becomes make laugh, sit becomes seat, learn becomes teach.

मूळ वाक्यातला कर्ता प्रयोजक वाक्यात कर्म होतो. मूल हसते — इथे कर्ता मूल. आईने मुलाला हसवले — इथे कर्ता आई आणि मूल कर्म झाले, म्हणून त्याला -ला लागला. भूतकाळ आहे व क्रियापद सकर्मक आहे, म्हणून कर्त्याला -ने लागतो.

The subject of the plain sentence becomes the object of the causative one. मूल हसते has मूल as its कर्ता; आईने मुलाला हसवले has आई as the कर्ता and demotes मूल to the कर्म, which is why it now wears -ला on its सामान्यरूप मुला-. And since this is a past transitive verb, the doer takes -ने: आईने. Everything you learned in level 4 keeps working.

कर्म -ला घेऊन आले की प्रयोजक क्रियापद कर्त्याशी किंवा कर्माशी न जुळता नपुंसकलिंगी एकवचनी राहते — म्हणजे भावे प्रयोग.

नियम २

आईने मुलाला हसवले · आईने मुलीला हसवले · शिक्षकांनी मुलांना शिकवले — क्रियापद तेच.

Change the object's gender and the verb does not stir: that is the भावे test of lesson 10-12, applied here.

कर्माला -ला लागला की तो कर्म क्रियापदाला आपल्याकडे ओढू शकत नाही. म्हणून हसवले हे रूप मुलगा, मुलगी, मुले कोणीही असले तरी तेच राहते. प्रयोजक क्रियापदे बहुधा अशीच भावे प्रयोगात दिसतात.

An object marked with -ला cannot pull the verb over to itself, so हसवले stays हसवले whether the child is a boy, a girl or a whole classroom. That is why causatives so often turn up in the भावे प्रयोग — the voice that agrees with nobody.

-व- लागलेले रूप क्रिया करण्याचे सामर्थ्य आहे की नाही एवढेच सांगत असेल, तर ते शक्य क्रियापद; त्याचा कर्ता -ला घेतो आणि वाक्य बहुधा नकारार्थी असते.

नियम ३

मला हे ओझे उचलवत नाही · आजीला फार चालवत नाही · मला आता बोलवत नाही.

Same -व-, different job: not 'I make someone lift it' but 'I have not got it in me to lift it'.

प्रयोजक आणि शक्य यांचे रूप सारखे दिसते, पण वाक्य वेगळे असते. प्रयोजकाचा कर्ता प्रथमेत किंवा -ने घेऊन येतो आणि दुसऱ्याला काही करायला लावतो. शक्य क्रियापदाचा कर्ता -ला घेतो आणि नकार सांगतो. मला हे उचलवत नाही म्हणजे माझ्यात तेवढी ताकद नाही.

The two look alike and behave nothing alike. A causative has a real doer — त्याने, आईने — who makes somebody else act. A potential has a dative subject and usually a नाही: मला हे उचलवत नाही means the strength is not in me, not that I am refusing. Marathi speakers use this shape constantly for tiredness, age and honest inability.

ज्या क्रियापदाला कर्ताच नसतो ते भावकर्तृक क्रियापद; ते नेहमी तृतीयपुरुषी नपुंसकलिंगी एकवचनी राहते.

नियम ४

उजाडले · सांजावले · मला मळमळते — क्रिया कोण करतो हा प्रश्नच उभा राहत नाही.

Day broke, evening fell: nobody did it. The verb settles into the neuter singular and stays there.

उजाडले या वाक्यात कर्ता शोधू नका — तो नाही. इंग्रजीत असल्या वाक्यांत it घालावे लागते; मराठीत काहीच घालावे लागत नाही. क्रियापद एकटेच उभे राहते आणि तीच वाक्याची पूर्ण मांडणी होते.

Do not go looking for the subject of उजाडले; there is not one. English props such sentences up with a hollow 'it' — it dawned, it got dark — but Marathi needs no prop at all. The verb stands alone and the sentence is complete: उजाडले. सांजावले. This is the purest भावे there is.

पायरी पायरीने · Step by step

हस → हसवणे → आईने मुलाला हसवले

हस — धातू— हसणे मधून -णे काढले; मूळ वाक्य मूल हसते
हस + व → हसव— प्रयोजकाचा -व- प्रत्यय — नियम १
मूल → मुलाला— मूळ कर्ता आता कर्म; सामान्यरूप मुला- वर -ला
आईने मुलाला हसवले— भूतकाळ व सकर्मक म्हणून कर्त्याला -ने; कर्म -ला घेऊन आल्याने क्रियापद नपुंसकलिंगी एकवचनी — भावे

उचल → मला हे ओझे उचलवत नाही

उचल — धातू— उचलणे मधून -णे काढले
उचल + व → उचलव— तोच -व- प्रत्यय, पण अर्थ सामर्थ्याचा — नियम ३
उचलवत— वर्तमानकालवाचक -त रूप — पाठ १०-१३
मला हे ओझे उचलवत नाही— शक्य क्रियापदाचा कर्ता -ला घेतो; नकार नाहीने

उजाड → उजाडले

उजाड — धातू— उजाडणे मधून -णे काढले
कर्ता कोण?— उत्तर नाही — भावकर्तृक क्रियापद, नियम ४
उजाडले— नपुंसकलिंगी एकवचनी भूतकाळी रूप
सांजावले— तसेच दुसरे उदाहरण; वाक्य एका शब्दाचे पूर्ण होते

सराव · Practice

शिकणे या धातूचे प्रयोजक रूप कोणते?What is the causative of शिकणे?

आजीने बाळाला ________. (झोपणे — प्रयोजक, भूतकाळ)Grandmother put the baby to sleep.

मला आता चालवत नाही — हे कोणत्या प्रकारचे क्रियापद आहे?What kind of verb is चालवत नाही here?

सांजावले या वाक्याचा कर्ता कोण?Who is the subject of सांजावले?

क्रियापद आणि त्याचा प्रकार जुळवा.Match each verb to its kind.

वाक्य लावा — ‘The teachers taught the children a song.’Put the words in order.