अभ्यासक्रम →Level 10 · क्रियापद →पाठ 11
Level 10 · Lesson 11कर्मणी प्रयोग
The object-agreeing voice
क्रियापद कर्माप्रमाणे चालते आणि कर्त्याला सामान्यरूपावर तृतीयेचा -ने लागतो.
The verb copies the object, and the doer takes तृतीया -ने on its सामान्यरूप — plus the नवीन कर्मणी of modern prose.
तुम्हाला हे येतंच · You already know this
पाठ ४-३ आणि ४-४ मध्ये तुम्ही हे शिकलात — मी आंबा खाल्ला, मी पोळी खाल्ली, मी फळ खाल्ले, आणि त्याने पुस्तक वाचले. तेव्हा ते फक्त बोलण्याची रीत म्हणून शिकलात. आज तिला नाव मिळते.
You have said these sentences for six levels: मी आंबा खाल्ला · मी पोळी खाल्ली · मी फळ खाल्ले · त्याने पुस्तक वाचले · तिने पत्र लिहिले. Lesson 4-3 told you the verb follows the thing acted on and lesson 4-4 told you the doer picks up -ने, and both told you the name would come later. It comes now.
नियम · The rules
कर्मणी क्रियापदावर पुरुष उमटत नाही, फक्त लिंग आणि वचन उमटते. म्हणून मी आंबा खाल्ला आणि त्याने आंबा खाल्ला यांतले क्रियापद एकच आहे.
Two properties, not three. Because person drops out, मी आंबा खाल्ला and त्याने आंबा खाल्ला end identically — the verb has stopped caring who the eater was. That is the surest sign you are looking at a कर्मणी sentence.
मी, आम्ही, तू आणि तुम्ही या सर्वनामांना मात्र प्रमाण मराठीत -ने लागत नाही — मी आंबा खाल्ला असेच म्हणतात. तरी वाक्य कर्मणीच असते, कारण क्रियापद कर्माप्रमाणे चालते.
One exception you already speak correctly: मी, आम्ही, तू and तुम्ही take no -ने in standard Marathi. You say मी आंबा खाल्ला, not anything else. The sentence is still कर्मणी — the proof is the verb, which changes to खाल्ली the moment the mango becomes a पोळी.
म्हणून सजीव कर्म बहुधा -ला घेते आणि निर्जीव कर्म प्रथमेत राहते — पाठ ९-९ चा भेद इथे कामी येतो. मी पुस्तक वाचले हे कर्मणी, पण मी मुलाला बोलावले हे नाही.
This is where the animate-inanimate split from lesson 9-9 pays off. Inanimate objects usually stand bare and get copied; animate ones usually take -ला and cannot be. मी पुस्तक वाचले is कर्मणी; मी मुलाला बोलावले is something else.
नवीन कर्मणी इंग्रजीच्या धर्तीवर मराठीत आली. ती चुकीची नाही, पण जड आहे. कर्ता माहीत असेल तेव्हा त्याने पत्र लिहिले हेच अधिक स्वाभाविक; कर्ता सांगायचा नसेल तेव्हाच नवीन कर्मणी वापरावी.
Marathi borrowed this shape from English and it has spread through official prose. It is not wrong, but it is heavy, and it hides the doer. When you know who acted, त्याने पत्र लिहिले is the better sentence; keep त्याच्याकडून पत्र लिहिले गेले for the rare case where the doer genuinely must stay out of sight.
पायरी पायरीने · Step by step
- मुलगा + ने + पुस्तक + वाच-— कर्ता मुलगा, कर्म पुस्तक, क्रियापद सकर्मक भूतकाळी
- मुलगा → मुला-— तृतीयेच्या -ने पूर्वी सामान्यरूप
- मुला + ने → मुलाने— तृतीयान्त कर्ता तयार झाला
- वाच + ले → वाचले— कर्म पुस्तक नपुंसकलिंगी एकवचनी — कर्माशी अन्वय
- मुलाने पुस्तक वाचले— कर्मणी वाक्य
- मुलाने आंबा खाल्ला— कर्म पुल्लिंगी एकवचनी → खाल्ला
- मुलाने पोळी खाल्ली— कर्म स्त्रीलिंगी एकवचनी → खाल्ली
- मुलाने फळ खाल्ले— कर्म नपुंसकलिंगी एकवचनी → खाल्ले
- मुलांनी आंबे खाल्ले— कर्म पुल्लिंगी अनेकवचनी → खाल्ले; कर्ताही अनेकवचनी → मुलां + नी
- मुलांनी पोळ्या खाल्ल्या— कर्म स्त्रीलिंगी अनेकवचनी → खाल्ल्या
- त्याने पत्र लिहिले— प्राचीन कर्मणी — कर्ता तृतीयेत, क्रियापद कर्माप्रमाणे
- तो → त्याच्या- + कडून— कर्त्याला शब्दयोगी अव्यय कडून, सामान्यरूपावर
- लिहिले + गेले— जाणे या क्रियापदाचे रूप जोडले
- त्याच्याकडून पत्र लिहिले गेले— नवीन कर्मणी — अर्थ तोच, वजन वेगळे