Level 10 · Lesson 10

कर्तरी प्रयोग
The subject-agreeing voice

क्रियापद कर्त्याप्रमाणे चालते आणि कर्ता प्रथमेत उभा राहतो — सकर्मक असो वा अकर्मक.

The verb copies the doer, and the doer stands bare in प्रथमा — with transitive and intransitive verbs alike.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

पाठ २-१ पासून तुम्ही मी जातो आणि मी जाते हा भेद पाळत आला आहात. तो शाळेत जातो · ती शाळेत जाते · मुले शाळेत जातात — तिन्ही वाक्यांत जाणारा बदलला की क्रियापद बदलले. हीच रचना तुम्ही आजवर सर्वांत जास्त वेळा वापरली आहे.

Since lesson 2-1 you have been keeping मी जातो and मी जाते apart, and you have never once had to think about it. तो शाळेत जातो · ती शाळेत जाते · मुले शाळेत जातात — change the goer and the verb follows, every time. This is the commonest sentence shape in Marathi by a wide margin, and this lesson does nothing but hand it its name.

नियम · The rules

क्रियापद कर्त्याच्या पुरुष, लिंग व वचनाप्रमाणे चालते तेव्हा कर्तरी प्रयोग होतो.

नियम १

मी जातो · मी जाते · तू जातोस · तू जातेस · तो जातो · ती जाते · ते जातात. क्रियापद या तिन्ही गोष्टी कर्त्याकडून घेते.

Person, gender and number are all taken from the doer — the fullest agreement any Marathi verb shows.

कर्त्याशी अन्वय म्हणजे कर्त्याचे तीनही गुण क्रियापदावर उमटणे. म्हणून एकाच वाक्यात कर्ता कोण हे न सांगताही क्रियापदावरून बरेच कळते — जातेस हे रूप ऐकले, की बोलणारी नव्हे तर ऐकणारी स्त्री आहे हे कळते.

Because all three properties come across, a Marathi verb leaks information. जातेस by itself already tells you the listener is being addressed and that she is female. Marathi speakers lean on this constantly, dropping the pronoun and letting the ending carry it.

कर्तरी वाक्यातील कर्ता प्रथमेत असतो; त्याला कोणताही विभक्तिप्रत्यय लागत नाही.

नियम २

तो, ती, मुलगा, मुलगी, मुले — सामान्यरूप नाही, -ने नाही, -ला नाही. प्रथमेला प्रत्ययच नसतो.

प्रथमा has no ending at all, so a कर्तरी doer is simply the dictionary form — the plainest word in the sentence.

प्रथमान्त कर्ता ही कर्तरी प्रयोगाची डोळ्यांना दिसणारी खूण आहे. वाक्यातील कर्त्याला -ने लागला असेल तर ते वाक्य कर्तरी नाही.

This gives you a shortcut you can use at a glance: if the doer carries -ने, the sentence is not कर्तरी. A bare doer is not by itself proof — you still check what the verb copies — but a -ने doer is proof against.

सकर्मक व अकर्मक अशा दोन्ही प्रकारच्या क्रियापदांची वाक्ये कर्तरी प्रयोगात येतात.

नियम ३

तो शाळेत जातो — अकर्मक कर्तरी. तो आंबा खातो — सकर्मक कर्तरी; कर्म असूनही क्रियापद कर्त्याकडेच पाहते.

Both kinds qualify. The transitive one has an object sitting in the sentence which the verb declines to notice.

तो आंबा खातो, तो पोळी खातो, तो फळ खातो — कर्म तीनदा बदलले तरी खातो हे रूप हलले नाही. हाच सकर्मक कर्तरीचा पुरावा.

Run the test from the last lesson on तो आंबा खातो. Swap the mango for a पोळी, then for a फळ: खातो does not move. Swap तो for ती and it becomes खाते immediately. The object is present and irrelevant — that is what सकर्मक कर्तरी means.

वर्तमानकाळ व भविष्यकाळ यांतील वाक्ये आणि भूतकाळातील अकर्मक क्रियापदाची वाक्ये कर्तरी प्रयोगात असतात.

नियम ४

तो जातो · तो जाईल · तो गेला · ती गेली · मुले गेली. या सर्व वाक्यांत कर्त्याला -ने लागत नाही.

Presents and futures are कर्तरी across the board; in the past, the intransitives stay कर्तरी while the transitives change sides.

पाठ ४-७ मधला जो प्रश्न शिल्लक होता — भविष्यकाळात -ने का येत नाही — त्याचे उत्तर हेच. भविष्यकाळाचे रूप कर्त्याच्या पुरुषावरून बनते, म्हणून ते वाक्य कर्तरीच राहते.

And here is the answer to the question lesson 4-7 left hanging. The future is built out of person endings taken from the doer — जाईन, जाशील, जाईल — so the verb is committed to the doer before the object can get a word in. No -ने is possible there.

पायरी पायरीने · Step by step

मुलगी + शाळा + त + जा- → मुलगी शाळेत जाते

मुलगी + शाळा + त + जा-— कर्ता मुलगी, अधिकरण शाळा, क्रियापद अकर्मक
मुलगी— कर्ता प्रथमेत — प्रत्यय नाही, सामान्यरूप नाही
शाळा → शाळे- + त → शाळेत— सप्तमीच्या -त पूर्वी सामान्यरूप
जा + ते → जाते— कर्ता स्त्रीलिंगी एकवचनी तृतीयपुरुष — कर्त्याशी अन्वय
मुलगी शाळेत जाते— अकर्मक कर्तरी वाक्य

कर्ता बदलला की क्रियापद बदलते

राम आंबा खातो— कर्ता पुल्लिंगी एकवचनी → खातो
सीता आंबा खाते— कर्ता स्त्रीलिंगी एकवचनी → खाते; कर्म तेच
मुले आंबा खातात— कर्ता अनेकवचनी → खातात
तू आंबा खातोस— कर्ता द्वितीयपुरुष → खातोस
चारही सकर्मक कर्तरी— कर्म एकही वेळ बदलले नाही, तरी क्रियापद प्रत्येक वेळी बदलले

सराव · Practice

आजी देवळात जाते — या वाक्यातील क्रियापद कोणाप्रमाणे चालले आहे?In आजी देवळात जाते, what does the verb agree with?

कर्तरी वाक्यातील कर्ता कोणत्या विभक्तीत असतो?Which case does the doer take in a कर्तरी sentence?

मुलगे मैदानात ________ (खेळणे — साधा वर्तमानकाळ).The boys play in the field.

तो काल शाळेत गेला — या वाक्याचा प्रयोग कोणता?Which प्रयोग is तो काल शाळेत गेला?

वाक्य लावा.Arrange the words — Sītā makes a poḷī.

रूप आणि कर्ता जुळवा.Match each verb form to the doer it copies.