अभ्यासक्रम →Level 10 · क्रियापद →पाठ 9
Level 10 · Lesson 9प्रयोग म्हणजे काय
What a prayoga is
क्रियापद कर्त्याशी जुळते, कर्माशी जुळते, की कोणाशीच जुळत नाही — या तीन शक्यतांचे नाव म्हणजे प्रयोग.
Whether the verb agrees with the doer, with the object, or with neither — that three-way choice has a name, and the name is प्रयोग.
तुम्हाला हे येतंच · You already know this
मी आंबा खाल्ला · मी पोळी खाल्ली · मी फळ खाल्ले — ही तिन्ही वाक्ये तुम्ही पाठ ४-३ मध्ये म्हटली आहेत. खाणारा तिन्ही वेळा एकच आहे, तरी क्रियापद तीनदा बदलले. याउलट मी आंबा खातो आणि ती आंबा खाते यांत कर्म तेच राहूनही क्रियापद बदलले. म्हणजे क्रियापद कधी कर्त्याकडे पाहते आणि कधी कर्माकडे.
Look at what you have already been doing without a name for it. In मी आंबा खाल्ला · मी पोळी खाल्ली · मी फळ खाल्ले the eater never changes, yet the verb changes three times — it is watching the thing eaten. In मी आंबा खातो beside ती आंबा खाते the mango never changes, yet the verb changes — now it is watching the eater. A Marathi verb is always looking at exactly one word in the sentence, and Marathi grammar has a single term for the question of which word that is.
नियम · The rules
प्रयोग ही कर्त्याची किंवा कर्माची गोष्ट नाही; ती क्रियापदाची गोष्ट आहे. कर्ता आणि कर्म वाक्यात असतातच — प्रश्न एवढाच की क्रियापद कोणाच्या लिंग-वचनाप्रमाणे चालते.
Note carefully what प्रयोग is not. It is not about who did what — that is कारक, which you named in level 9. Both a doer and an object may sit right there in the sentence; प्रयोग asks only whose gender and number the verb copies. English has nothing quite like this, because an English verb copies almost nothing.
कर्तरी वाक्यात कर्म असले तरी क्रियापद त्याच्याकडे पाहत नाही. तो आंबा खातो आणि तो पोळी खातो — कर्म बदलले तरी खातो तेच.
A कर्तरी sentence may well have an object; the verb simply ignores it. Swap आंबा for पोळी and खातो does not flinch. Swap तो for ती and it becomes खाते at once. Every present-tense sentence you made in levels 2 and 3 worked this way.
हाच पाठ ४-३ आणि ४-४ चा नियम आहे — फक्त आता त्याला नाव मिळाले. भूतकाळातील सकर्मक क्रियापदाचे वाक्य साधारणपणे कर्मणी असते.
This is exactly the rule you learned as a bare fact of speech in lessons 4-3 and 4-4, now with its name. Marathi keeps this pattern for the past of a transitive verb, and the -ने that surprised you then is the price of the verb turning to face the object.
तिन्ही प्रयोग ओळखण्याची एकच कसोटी आहे — आधी कर्माचे लिंग बदला, मग कर्त्याचे. ज्याच्याबरोबर क्रियापद बदलते त्याच्याशी अन्वय; दोन्ही बदलूनही क्रियापद तसेच राहिले तर भावे.
One test sorts every sentence in the language. Change the object's gender and watch the verb; then change the doer's gender and watch again. Moves with the doer — कर्तरी. Moves with the object — कर्मणी. Refuses to move for either — भावे. Do it out loud; the ear answers faster than the rule.
पायरी पायरीने · Step by step
- तो आंबा खातो— मूळ वाक्य — कर्ता तो, कर्म आंबा
- तो पोळी खातो— कर्म पुल्लिंगीचे स्त्रीलिंगी झाले, तरी खातो तेच
- ती आंबा खाते— कर्ता स्त्रीलिंगी होताच क्रियापद बदलले
- कर्तरी प्रयोग— अन्वय कर्त्याशी — नियम २
- त्याने आंबा खाल्ला— कर्त्याला तृतीयेचा -ने; कर्म आंबा पुल्लिंगी
- त्याने पोळी खाल्ली— कर्म स्त्रीलिंगी होताच क्रियापद बदलले
- तिने पोळी खाल्ली— कर्ता बदलला तरी खाल्ली तेच
- कर्मणी प्रयोग— अन्वय कर्माशी — नियम ३
- त्याने मुलाला बोलावले— कर्माला -ला लागला आहे — कर्म द्वितीयेत
- त्याने मुलीला बोलावले— कर्म स्त्रीलिंगी झाले तरी बोलावले तेच
- तिने मुलीला बोलावले— कर्ता बदलला तरी बोलावले तेच
- भावे प्रयोग— कोणाशीच अन्वय नाही; रूप नपुंसकलिंगी एकवचनी — नियम ४