Level 10 · Lesson 6

भूतकाळाचे चार प्रकार
The four pasts

मी गेलो, मी जात होतो, मी गेलो होतो, मी जाई — भूतकाळाचे चार प्रकार आणि प्रत्येकातले -ने.

Simple, continuous, perfect and habitual pasts — and the one test that says where the -ने goes.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

पाठ ४-१ मध्ये तुम्ही म्हणालात — काल मी शाळेत गेलो. पाठ ४-३ मध्ये — मी आंबा खाल्ला. आणि पाठ ४-४ मध्ये तुम्ही पाहिले की त्याने पुस्तक वाचले, पण तो गेला. तिथे तुम्ही तो नियम नुसत्या सवयीने वापरला. आता तो चार वेगवेगळ्या भूतकाळांत तपासून पाहायचा आहे.

Level 4 gave you the past twice over: तो गेला with nothing on the subject, and त्याने पुस्तक वाचले with -ने on the subject and agreement on the object. You learnt it as something Marathi speakers simply do. Marathi grammar counts four pasts, not one, and the honest question is whether that -ने rule survives in all four. It does not — and the shape of the exception is the most useful thing in this lesson.

नियम · The rules

धातूपुढे -ल- लागून साधा भूतकाळ होतो; क्रिया घडून गेली एवढेच तो सांगतो.

नियम १

बस + ला = बसला. काल तो इथे बसला. अकर्मक क्रियापदाचे रूप कर्त्याप्रमाणे बदलते — तो बसला, ती बसली, ते बसले, मुले बसली.

The plain past: the -ल- form. With an अकर्मक verb it agrees with the subject and the subject stays bare.

क्रियापद सकर्मक असले की चित्र बदलते — कर्त्याला -ने किंवा -नी लागते आणि क्रियापद कर्माप्रमाणे बदलते. त्याने आंबा खाल्ला, तिने पोळी खाल्ली, मुलांनी फळ खाल्ले. मी, आम्ही आणि तुम्ही मात्र आपले रूप बदलत नाहीत — मी आंबा खाल्ला.

Transitive changes everything, exactly as lesson 10-2 said it would. The doer takes -ने on its सामान्यरूप — तो becomes त्याने, मुलगा becomes मुलाने, मुले becomes मुलांनी — and the verb now answers to the object: खाल्ला for आंबा, खाल्ली for पोळी, खाल्ले for फळ. मी, आम्ही and तुम्ही are the standing exceptions: they keep their plain shape while the verb still agrees with the object.

धातूच्या -त रूपापुढे होतो, होती, होते ही रूपे आली की अपूर्ण भूतकाळ होतो; त्या वेळी क्रिया चालू होती असे तो दाखवतो.

नियम २

जात + होतो = जात होतो. काल संध्याकाळी मी अभ्यास करत होतो. ती गाणे ऐकत होती.

The continuous past: the -त form plus होतो. It was going on at the time you are talking about.

इथे सकर्मक क्रियापद असूनही कर्त्याला -ने लागत नाही — तो पुस्तक वाचत होता, ती पोळ्या करत होती. कारण क्रियापद -ल- रूपात नाही, -त रूपात आहे. आणि म्हणून ते कर्माप्रमाणे नव्हे, कर्त्याप्रमाणे बदलते.

Here is the surprise. वाचणे is transitive, we are firmly in the past, and yet you say तो पुस्तक वाचत होता — no -ने at all, and होता agreeing with तो, not with पुस्तक. Say it aloud and you will recognise it as what you have always said. The -ने did not disappear because of the meaning; it disappeared because this box is built on the -त form and not on the -ल- form.

-ल- रूपापुढे होतो, होती, होते आले की पूर्ण भूतकाळ होतो; आधीच घडून गेलेली क्रिया तो सांगतो.

नियम ३

गेलो + होतो = गेलो होतो. मी पोहोचलो तेव्हा तो घरी गेला होता.

The pluperfect: the -ल- form plus होतो. It was already over before the moment you are narrating.

हा प्रकार -ल- रूपावर उभा आहे, म्हणून -ने चा नियम इथे पुन्हा चालतो — त्याने पुस्तक वाचले होते, तिने पत्र लिहिले होते, मुलांनी आंबे खाल्ले होते. होते सुद्धा कर्माप्रमाणेच बदलते.

Built on -ल-, so the whole ergative apparatus comes back: त्याने पत्र लिहिले होते. Both parts follow the object — लिहिले and होते are both नपुंसकलिंगी एकवचन because पत्र is. In मुलांनी आंबे खाल्ले होते they are both plural because आंबे is.

धातूला -ई लागून किंवा -त रूपापुढे असे, असत ही रूपे येऊन रीति भूतकाळ होतो; पूर्वीची सवय तो सांगतो.

नियम ४

जा + ई = जाई. तो लहानपणी रोज नदीवर जाई. तेच वाक्य असे — तो लहानपणी रोज नदीवर जात असे.

The habitual past — he used to go. The -ई form is the literary one; the -त असे form is what you will hear.

अनेकवचनात जात असत असे रूप येते — ते रोज नदीवर जात असत. हा प्रकारही -त रूपावर उभा आहे, म्हणून सकर्मक क्रियापदातही -ने लागत नाही — तो रोज पेपर वाचत असे.

For a plural subject use जात असत — ते रोज नदीवर जात असत. And once more, because this box stands on the -त form, no -ने: तो रोज पेपर वाचत असे, never त्याने. Four boxes, and the -ने has now shown up in exactly two of them.

पायरी पायरीने · Step by step

मी अभ्यास करत होतो — अपूर्ण भूतकाळ

करणे → कर— -णे काढून धातू
कर + त → करत— -त रूप; ते लिंग-वचनाने बदलत नाही
करत + होतो— असणे या क्रियापदाचे भूतकाळी रूप — प्रथमपुरुष पुल्लिंगी एकवचन
मी अभ्यास करत होतो— कर्त्याला -ने नाही, कारण क्रियापद -ल- रूपात नाही

त्याने पत्र लिहिले होते — पूर्ण भूतकाळ

लिहिणे → लिही— -णे काढून धातू
लिही + ले → लिहिले— -ल- रूप; कर्म पत्र नपुंसकलिंगी एकवचन
तो → त्याने— सकर्मक क्रियापदाचे -ल- रूप, म्हणून कर्त्याच्या सामान्यरूपाला -ने
लिहिले + होते → त्याने पत्र लिहिले होते— होते हेही कर्माप्रमाणे — पूर्ण भूतकाळ

चारही प्रकार एका ओळीत ठेवा — त्याने वाचले, तो वाचत होता, त्याने वाचले होते, तो वाचत असे. -ने पहिल्या आणि तिसऱ्यात आहे, दुसऱ्या आणि चौथ्यात नाही. नियम एकच — -ने भूतकाळाचे नाही, ते -ल- रूपाचे आहे.

Put the four side by side and the pattern is unmistakable: त्याने वाचले · तो वाचत होता · त्याने वाचले होते · तो वाचत असे. The -ने is present in the first and third and absent in the second and fourth, and the sorting principle is not meaning, not time, but form. Find the -ल-, and the -ने comes with it. Lesson 10-7 will settle the future with the very same test.

सराव · Practice

काल संध्याकाळी मी गाणे ऐकत होतो — हा कोणता प्रकार?Which past is this?

योग्य वाक्य कोणते?Which sentence is correct?

मी पोहोचलो तेव्हा ती घरी ________ होती. (जाणे — पूर्ण भूतकाळ)When I arrived she had already gone home.

त्याने काल पत्र ________. (लिहिणे — साधा भूतकाळ)He wrote a letter yesterday.

वाक्य लावा — रीति भूतकाळ.Build the habitual past sentence.

रूप आणि त्याचे नाव जुळवा.Match each form to its name.