Level 10 · Lesson 3

पुरुष, लिंग, वचन
What the verb agrees with

मराठी क्रियापद कर्त्याचा पुरुष, लिंग आणि वचन — तिन्ही एकाच वेळी दाखवते.

The agreement machinery named: person, gender and number, all three recorded on one Marathi verb.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

पाठ २-१ मध्ये पहिल्याच दिवशी तुम्हाला सांगितले होते — मी जातो आणि मी जाते ही दोन वाक्ये दोन वेगळ्या माणसांची आहेत. इंग्रजीत I go एकच, मराठीत दोन. तेव्हा ते नुसते खरे मानले होते. आता त्याचे नाव आणि नियम दोन्ही सांगता येतात.

On day one you were told that मी जातो and मी जाते are said by different people, and you have been choosing correctly ever since without a rule to lean on. Marathi packs three separate facts about the subject into one verb ending: who is speaking, what gender they are, and how many of them there are. English manages one of those, badly. Here are the names for all three.

नियम · The rules

बोलणारा तो प्रथमपुरुष, ज्याच्याशी बोलतो तो द्वितीयपुरुष आणि ज्याच्याविषयी बोलतो तो तृतीयपुरुष.

नियम १

प्रथमपुरुष — मी, आम्ही, आपण (आम्ही या अर्थाचे). द्वितीयपुरुष — तू, तुम्ही, आणि आदरार्थी आपण. तृतीयपुरुष — तो, ती, ते, त्या, आणि प्रत्येक नाम.

Speaker, addressee, everybody else — and every noun in the language belongs to the third.

राम येतो, मुलगी येते, पुस्तक पडले — ही सगळी तृतीयपुरुषाची वाक्ये आहेत, कारण नाम हे नेहमी तृतीयपुरुषच असते. म्हणून पुरुष ठरवायचा असेल तर आधी कर्ता कोण ते बघा: तो बोलणारा आहे, ऐकणारा आहे, की या दोघांच्या बाहेरचा.

Only pronouns can be first or second person; every noun — राम, मुलगी, पुस्तक, पाऊस — is automatically third. So to name the पुरुष of a sentence, find the कर्ता and ask one question: is this the person talking, the person being talked to, or somebody outside that pair?

क्रियापदाच्या शेवटी लागणारा प्रत्यय कर्त्याचा पुरुष, लिंग आणि वचन एकदम दाखवतो; अशा प्रत्ययाला पुरुषवाचक प्रत्यय आणि त्या रूपाला पुरुषवाचक रूप म्हणतात.

नियम २

जात + ओ = जातो, जात + ए = जाते, जात + ओस = जातोस, जात + आ = जाता, जात + आत = जातात.

One ending, three jobs — person, gender and number arrive together.

वर्तमानकाळात जा या धातूची रूपे अशी — मी जातो, मी जाते; आम्ही जातो; तू जातोस, तू जातेस; तुम्ही जाता; तो जातो, ती जाते, ते जाते; ते जातात, त्या जातात, ती जातात. या यादीतले प्रत्येक रूप तुम्ही आधीच बोलत आहात.

Here is the whole present tense of जा laid out: मी जातो / मी जाते, आम्ही जातो, तू जातोस / तू जातेस, तुम्ही जाता, तो जातो / ती जाते / ते जाते, and the plural ते जातात, त्या जातात, ती जातात. Nothing in that list is new to you. What is new is being able to point at जातोस and say which of the three facts the -स is carrying.

तृतीयपुरुष एकवचनात तिन्ही लिंगांची तीन वेगळी रूपे होतात, पण अनेकवचनात वर्तमानकाळाचे रूप तिन्ही लिंगांना एकच असते.

नियम ३

तो जातो, ती जाते, ते मूल जाते — तीन रूपे. पण ते जातात, त्या जातात, ती जातात — रूप एकच.

Gender shows up sharply in the third-person singular and then flattens out in the plural present.

प्रथमपुरुष व द्वितीयपुरुष यांच्या अनेकवचनातही लिंग दिसत नाही — आम्ही जातो आणि तुम्ही जाता ही रूपे स्त्री-पुरुष दोघांची. म्हणून लिंग शोधायचे असेल तर एकवचनी रूपाकडे बघा; तिथेच मराठी ते स्पष्ट लिहून ठेवते.

The same flattening happens in आम्ही जातो and तुम्ही जाता, which men and women say identically. So gender is legible on a Marathi verb mainly in the singular. This is worth remembering when you write: if a sentence must make the gender of a group clear, the verb will not do it for you and the noun has to.

पायरी पायरीने · Step by step

जा धातूची एकवचनी रूपे

जा + त = जात— वर्तमानकाळाचा -त — पाठ १०-१
जात + ओ = जातो— प्रथमपुरुष एकवचन पुल्लिंगी — मी जातो
जात + ए = जाते— प्रथमपुरुष एकवचन स्त्रीलिंगी — मी जाते
जातो + स = जातोस— द्वितीयपुरुषाचा -स — तू जातोस
जाते + स = जातेस— तोच -स स्त्रीलिंगी रूपावर — तू जातेस

तृतीयपुरुषाची रूपे

जात + ओ = जातो— तृतीयपुरुष एकवचन पुल्लिंगी — तो जातो
जात + ए = जाते— स्त्रीलिंगी ती जाते, नपुंसकलिंगी ते मूल जाते
जात + आत = जातात— अनेकवचन — ते, त्या आणि ती तिघांनाही हेच
मी जातो · तो जातो— एकच रूप, दोन पुरुष — पुरुष कर्त्यावरून ओळखायचा

शेवटची पायरी लक्षात ठेवा. जातो हे रूप एकटे पाहिले तर ते प्रथमपुरुषाचे की तृतीयपुरुषाचे हे सांगता येत नाही; कर्ता दिसल्याशिवाय पुरुष ठरत नाही. म्हणूनच मराठीत कर्ता वगळला तरी वाक्य चालते, पण नेहमीच नाही.

Do not skip that last line. जातो on its own could be मी or तो — the ending is genuinely shared. Person is settled by the subject, not by the verb, which is the opposite of the impression the other five forms give. It is also why a Marathi speaker will drop तो but rarely drop मी when both would produce जातो.

सराव · Practice

तू जातेस — हे रूप कोणत्या पुरुषाचे आहे?Which person is तू जातेस?

सीता रोज शाळेत ________.Sītā goes to school every day.

तुम्ही जाता या रूपावरून काय कळत नाही?What does तुम्ही जाता fail to tell you?

वाक्य लावा.Arrange the sentence.

सर्वनाम आणि पुरुष जुळवा.Match each pronoun to its person.

राम, तू घरी ________ का?Rām, are you going home?