Level 10 · Lesson 1

क्रियापद आणि धातू
Verb and root

-णे काढले की जो भाग उरतो तो धातू; क्रियापदाचे प्रत्येक रूप म्हणजे धातू अधिक प्रत्यय.

Take -णे off the dictionary form and what is left is the root — every verb form you have said since level 2 is that root plus something.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

मी जातो. मी गेलो. मी जाईन. ही तिन्ही वाक्ये तुम्ही पाठ २-१, ४-१ आणि ४-७ मध्ये म्हटली आहेत. तिन्हींत काळ वेगळा, पण सुरुवातीचा जा हा भाग तिन्हींत तसाच आहे. न बदलणारा तो भाग आणि पुढे बदलत जाणारे प्रत्यय — या दोनच गोष्टींपासून मराठी क्रियापदाची सगळी रूपे बनतात.

Say them one after another: मी जातो, मी गेलो, मी जाईन. Three tenses, three endings — and one piece that never moves, the जा at the front. Everything this level teaches is a name for that split. The unmoving piece is called the धातू, and level 10 is simply the catalogue of what Marathi hangs on it: tense, person, gender, number, mood, and the -ने that comes and goes.

नियम · The rules

क्रियापदाच्या मूळ रूपातून -णे हा भाग काढला असता जो भाग उरतो त्याला धातू म्हणतात.

नियम १

जाणे → जा, खाणे → खा, बसणे → बस, वाचणे → वाच, करणे → कर, लिहिणे → लिही.

The dictionary always lists a Marathi verb with -णे on it. Strip that off and the root is standing there.

शब्दकोश क्रियापद नेहमी -णे या रूपात देतो, म्हणून तेच मूळ रूप मानायचे. धातू हा शब्दकोशातला नसतो, पण तो तुम्ही रोज एकटा वापरता — तू बस, तू वाच, तू लिही असे म्हणताना धातू एकटाच उभा असतो, त्याला काहीही लागलेले नसते.

Two ways to find the root of any Marathi verb, and they give the same answer. Take the dictionary form and remove -णे; or say the plain command you would give to a तू — बस, वाच, लिही, खा. That bare command is the root itself, wearing nothing at all. This is why the root of लिहिणे is written लिही and not लिहि.

क्रियापदाचे प्रत्येक रूप म्हणजे धातू आणि त्यापुढे लागलेला प्रत्यय; काळ, पुरुष, लिंग आणि वचन हे सगळे त्या प्रत्ययानेच कळते.

नियम २

वाच + त + ओ = वाचतो; वाच + ल + ए = वाचले; वाच + एन = वाचेन. तिन्हींत धातू एकच.

Root plus suffix, always in that order — and the suffix is where the whole grammar lives.

धातूपासून बनलेल्या कोणत्याही रूपाला धातुरूप म्हणतात — जातो, गेलो, जाईन, जात, जाऊन ही सगळी जा या धातूची रूपे. त्यांतले जे रूप वाक्य पूर्ण करते आणि काळ व पुरुष दाखवते त्याला क्रियारूप म्हणतात. जात हे धातुरूप आहे, पण एकटे ते वाक्य पूर्ण करत नाही.

Every form grown from the root is a धातुरूप. Only some of them can finish a sentence on their own — जातो, गेलो, जाईन do; जात and जाऊन do not, which is why मी जात stops your ear halfway. The finishing kind is the क्रियारूप, and it is the one that carries tense and person.

वाक्यातील क्रियेचा अर्थ ज्या रूपावरून कळतो त्याला मुख्य क्रियापद म्हणतात.

नियम ३

मी जात आहे — इथे अर्थ जात या रूपाने कळतो, म्हणून मुख्य क्रियापद जात; आहे हे त्याला आधार देणारे रूप आहे.

In a two-word verb, the word carrying the meaning is the main verb; the other one only carries the tense.

मी जात आहे, मी गेलो आहे, मी जात होतो — या तिन्ही वाक्यांत दोन शब्द आहेत. अर्थ नेहमी पहिल्या शब्दात असतो आणि वेळ दुसऱ्या शब्दात. दुसऱ्या शब्दाला काय म्हणतात ते पाठ १०-१५ मध्ये येईल.

Notice that the meaning never migrates. In मी जात आहे and मी जात होतो the going is in जात both times; आहे and होतो only move the clock. Marathi builds most of its tenses this way, and knowing which word is the main verb is what lets you find the धातू in a sentence of any length.

जो धातू दुसऱ्या कोणत्याही शब्दापासून बनलेला नसतो त्याला सिद्ध धातू म्हणतात.

नियम ४

जा, ये, खा, बस, कर, दे, घे हे सिद्ध धातू — ते भाषेत आहेत, बनवलेले नाहीत.

A root that is simply given by the language, not derived from anything else.

तुम्ही आत्तापर्यंत वापरलेले जवळजवळ सगळे धातू सिद्ध आहेत. काही धातू मात्र दुसऱ्या धातूपासून बनवलेले असतात — बसणे या धातूपासून बसवणे, शिकणे या धातूपासून शिकवणे. त्यांचे नाव आणि नियम पाठ १०-१४ मध्ये येतील.

Almost every verb you own is a सिद्ध धातू: it was handed to you whole. A few are visibly manufactured — बसवणे is बस with a व dropped in, and means making somebody else sit. Those get their own lesson later; for now just be able to say that जा is primitive and बसव is not.

पायरी पायरीने · Step by step

जाणे → जातो

जाणे— शब्दकोशातले मूळ रूप — प्रत्येक क्रियापद -णे मध्ये संपते
जा + णे— -णे हा भाग वेगळा केला
जा— उरला तो धातू — नियम १
जा + त = जात— वर्तमानकाळाचा -त प्रत्यय
जात + ओ = जातो— प्रथमपुरुष एकवचन पुल्लिंगी — मी जातो

एक धातू, तीन काळ

वाचणे → वाच— -णे काढले, धातू उरला
वाच + त + ओ = वाचतो— वर्तमानकाळ — तो पुस्तक वाचतो
वाच + ल + ए = वाचले— भूतकाळाचा -ल- — त्याने पुस्तक वाचले
वाच + एन = वाचेन— भविष्यकाळ — व्यंजनान्त धातूला -एन
वाच— तिन्ही रूपांत हा भाग एकदाही हलला नाही

हीच फोड कोणत्याही क्रियापदावर करून पाहा. आधी -णे काढा, मग उरलेल्या भागापुढे काय लागले आहे ते बघा. एवढे जमले की पुढच्या पाठांतले सगळे नियम त्या दुसऱ्या भागाचेच नियम आहेत हे लक्षात येईल.

Try the split on any verb you know: peel off -णे, then look at what has been added to what is left. Once you can do that reliably, the rest of level 10 is just a tour of the second half — which suffix means which tense, which one records the speaker, and why one of them drags a -ने onto the subject.

सराव · Practice

खाणे या क्रियापदाचा धातू कोणता?What is the root of खाणे?

बसणे या क्रियापदाचा धातू ________ आहे.The root of बसणे is ________.

मी जात आहे — या वाक्यातले मुख्य क्रियापद कोणते?Which word is the main verb in मी जात आहे?

वाचतो या रूपाचे भाग क्रमाने लावा.Put the pieces of वाचतो in order.

क्रियापद आणि त्याचा धातू जुळवा.Match each verb to its root.

सिद्ध धातू म्हणजे कोणता?Which of these is a सिद्ध धातू?