सर्वनामाचे प्रकार
Kinds of pronoun

सर्वनामांचे सहा प्रकार, आणि त्यांची प्रकृतीशी अजिबात न जुळणारी सामान्यरूपे.

The six classes of pronoun, and obliques that look nothing like the words they come from.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

मी शाळेत जाते. तू कुठे राहतोस? तो माझा मित्र आहे. हे पुस्तक माझे आहे. कोण आले? जो लवकर उठतो तो व्यायाम करतो. ही वाक्ये पाठ १ पासून तुमच्या तोंडात आहेत. यांतले मी, तू, तो, हे, कोण, जो हे सगळे शब्द नामाच्या जागी उभे राहतात — म्हणून त्यांना सर्वनाम म्हणतात.

Every one of these sentences has been in your mouth since level 1, and every one of them uses a word that stands where a noun would stand. मी replaces your own name, तो replaces somebody already mentioned, कोण asks for a name you do not have yet, जो points forward to one. Six different jobs are hiding in that little set, and Marathi grammar sorts them into six named classes. You already use all six correctly.

नियम · The rules

नामाच्या जागी येणाऱ्या शब्दाला सर्वनाम म्हणतात.

नियम १

राम शाळेत जातो — रामाच्या जागी तो ठेवले की तो शाळेत जातो. नाम पुन्हा पुन्हा न घेता वाक्य चालवता येते.

A pronoun holds a noun's seat. Say the noun once, then let the pronoun carry it, and the paragraph stops repeating itself.

सर्वनाम स्वतः कोणाचेही नाव सांगत नाही; ते फक्त आधी सांगितलेल्या किंवा समोर असलेल्या नामाकडे बोट दाखवते. म्हणून सर्वनामाचा अर्थ वाक्यावरून ठरतो.

A pronoun names nobody on its own — it points, either back at a noun already given or out at somebody standing in front of you. That is why तो means a different person in every conversation, and why a sentence with too many pronouns and too few nouns stops making sense.

सर्वनामांचे सहा प्रकार आहेत — पुरुषवाचक, दर्शक, प्रश्नार्थक, संबंधी, अनिश्चित आणि आत्मवाचक.

नियम २

पुरुषवाचक — मी, आम्ही, तू, तुम्ही, तो, ती, ते. दर्शक — हा, ही, हे, तो, ती, ते. प्रश्नार्थक — कोण, काय, कोणता. संबंधी — जो, जी, जे. अनिश्चित — कोणी, काही, कोणीतरी. आत्मवाचक — स्वतः, आपण.

Person, pointing, asking, relating, leaving-it-open, and turning-back-on-the-doer. Six jobs, six names.

पुरुषवाचक सर्वनामाचे तीन पुरुष — प्रथमपुरुषी मी, आम्ही; द्वितीयपुरुषी तू, तुम्ही; तृतीयपुरुषी तो, ती, ते. संबंधी सर्वनामाला नेहमी उत्तरादाखल तो, ती, ते लागते — जो अभ्यास करतो तो पास होतो. आणि अनिश्चित सर्वनाम कोण ते ठरवत नाही — दारात कोणी उभे आहे.

The पुरुषवाचक class has the three persons you learned in level 2: मी and आम्ही, तू and तुम्ही, तो and ती and ते. A संबंधी pronoun never travels alone — जो in the first half is answered by तो in the second (जो अभ्यास करतो तो पास होतो). And an अनिश्चित pronoun deliberately refuses to say who: दारात कोणी उभे आहे, somebody is at the door, and the speaker is not telling you more because they do not know.

तो, ती, ते ही सर्वनामे पुरुषवाचक आणि दर्शक अशा दोन्ही प्रकारांत येतात; कोणता प्रकार ते वाक्यावरून ठरते.

नियम ३

तो शाळेत जातो — इथे तो तृतीयपुरुषवाचक. तो पाहा, तिथे उभा आहे — इथे तो दर्शक, बोट दाखवणारे.

The same तो does two jobs: it stands for a person already spoken of (person-pronoun) or points at one in view (demonstrative). The sentence decides, exactly as it did for -ला in the previous lesson.

हा, ही, हे जवळचे दाखवतात आणि तो, ती, ते लांबचे. आत्मवाचक आपण मात्र वेगळे — तो आपण होऊन आला म्हणजे स्वतःहून आला. आपण या शब्दाची तीन कामे लक्षात ठेवा — आपण उद्या जाऊया (तुमच्यासह आम्ही), आपण कुठे राहता (आदरार्थी तुम्ही), आणि आपण होऊन (स्वतः).

हा points near, तो points far. Then there is आपण, which does three separate jobs and you must keep them apart: inclusive we (आपण उद्या जाऊया — you are coming), respectful you (आपण कुठे राहता), and the reflexive of this lesson (तो आपण होऊन आला — he came of his own accord), where it means the same as स्वतः.

सर्वनामाचे सामान्यरूप त्याच्या प्रकृतीसारखे नसते; ते वेगळे शिकावे लागते.

नियम ४

मी → म- (मला), मा- (माझा); तू → तु- (तुला, तुझा); तो → त्या- (त्याला, त्याने, त्याचा); ती → ति- (तिला, तिचा); अनेकवचनी ते → त्यां- (त्यांना, त्यांचा).

With nouns you could predict the oblique from the ending. With pronouns you cannot — मी gives मला and तो gives त्याला — so these are learned as a list.

नामांची सामान्यरूपे नियमाने ओळखता येतात, पण सर्वनामांची पाठ करावी लागतात. एक गोष्ट मात्र तीच राहते — अनेकवचनी सामान्यरूपाला अनुस्वार असतोच: त्यांना, त्यांचा, ह्यांना, ज्यांना.

Noun obliques follow a table; pronoun obliques are a list you memorise. One thing does carry over: the plural oblique keeps its अनुस्वार — त्यांना, त्यांचा. So the irregularity is only in the stem, never in the rule that follows it.

पायरी पायरीने · Step by step

मी + ला → मला

मी + ला— सर्वनाम अधिक विभक्तिप्रत्यय
म + ला— मी या सर्वनामाचे सामान्यरूप म- — प्रकृतीशी साम्य नाही
मला— मला मराठी येते

तो + ला → त्याला · ते + ना → त्यांना

तो + ला— एकवचनी पुल्लिंगी सर्वनाम
त्या + ला— तो या सर्वनामाचे सामान्यरूप त्या-
त्याला— मी त्याला हाक मारली
ते + ना— अनेकवचन, प्रत्यय -ना
त्यां + ना— अनेकवचनी सामान्यरूपाला अनुस्वार — त्यां-
त्यांना— मी त्यांना पत्र लिहिले

हाच क्रम इतर सर्वनामांनाही लागू होतो — तू + ला → तुला, ती + ला → तिला, कोण + ला → कोणाला, जो + ला → ज्याला. प्रकृती वेगळी, पण पायऱ्या त्याच तीन.

The same three steps run through the whole set: तू gives तुला, ती gives तिला, कोण gives कोणाला, जो gives ज्याला. Only the middle step — the stem — has to be learned; the first and third are the machinery you already know from nouns.

सराव · Practice

कोण आणि काय ही कोणत्या प्रकारची सर्वनामे आहेत?Which class do कोण and काय belong to?

स्वतः हे कोणते सर्वनाम आहे?What kind of pronoun is स्वतः?

तू + ला = ________Give the oblique form.

ते + ना = ________Give the plural oblique form.

सर्वनाम आणि त्याचा प्रकार जुळवा.Match each pronoun to its class.

जो अभ्यास करतो तो पास होतो — इथे जो हे कोणते सर्वनाम आहे?What kind of pronoun is जो here?