शब्दयोगी अव्यये
The postpositions as a class

वर, साठी, पासून, पेक्षा — शब्द असूनही प्रत्ययासारखे वागणारे अव्यय, आणि त्यांचे अर्थानुसार प्रकार.

वर, साठी, पासून, पेक्षा: words that behave like endings, and the four jobs they divide into.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

पुस्तक टेबलावर आहे. मी मित्रासाठी थांबलो. पावसामुळे शाळेला सुट्टी मिळाली. ही वाक्ये तुम्ही पाठ ३ पासून वापरत आला आहात. लक्ष द्या — टेबल, मित्र, पाऊस ही नामे आपल्या मूळ रूपात राहिलेली नाहीत. वर, साठी, मुळे लागण्यापूर्वी प्रत्येकाचे सामान्यरूप झाले आहे.

You have been saying these since level 3, and you have been getting them right. Look at what happened to the nouns: not टेबलवर but टेबलावर, not मित्रसाठी but मित्रासाठी, not पाऊसमुळे but पावसामुळे. Each noun bent into its oblique stem before the little word arrived — exactly what it does before a case ending. That is the discovery of this lesson: वर and साठी are not endings at all, yet they make the same demand.

नियम · The rules

नामाला किंवा सर्वनामाला जोडून येणारा आणि त्याचा वाक्यातील दुसऱ्या शब्दाशी संबंध दाखवणारा अविकारी शब्द म्हणजे शब्दयोगी अव्यय.

नियम १

वर, खाली, मध्ये, जवळ, बरोबर, साठी, पासून, पर्यंत, मुळे, विषयी ही सर्व शब्दयोगी अव्यये. अविकारी म्हणजे लिंग-वचनाप्रमाणे न बदलणारा.

A postposition is a word that attaches to a noun and shows its relation to something else in the sentence. Marathi puts it after the noun, and it never changes for gender or number.

अव्यय म्हणजे न बदलणारा शब्द. घरावर, घरांवर, शाळेवर — नाम बदलले तरी वर तेच राहते. हाच अव्ययांचा स्वभाव.

अव्यय means invariable. Change the noun to plural, change its gender, change the whole sentence — वर stays वर. Compare an adjective, which shifts with every noun it touches (मोठा, मोठी, मोठे), and you can see why the tradition files these words in a class of their own.

शब्दयोगी अव्यय लागण्यापूर्वी नामाचे सामान्यरूप होते, आणि ते नामाला जोडून लिहितात.

नियम २

घर + समोर → घरासमोर; शाळा + जवळ → शाळेजवळ; मुली + साठी → मुलींसाठी; पुणे + पासून → पुण्यापासून.

The oblique stem comes first, every single time, and the postposition is written joined to it with no space.

अनेकवचनात सामान्यरूपाला अनुस्वार येतो हे विसरू नका — मुलांबरोबर, घरांमध्ये, मुलींसाठी. अनुस्वार गळाला की रूप चुकते.

The plural oblique keeps its अनुस्वार here just as it does before an ending: मुलांबरोबर, घरांमध्ये, मुलींसाठी. Dropping that dot is the commonest spelling slip in written Marathi, and a postposition is where it slips most, because the eye reads the phrase as one long word and stops checking.

शब्दयोगी अव्यय हा स्वतंत्र शब्द असतो, विभक्तिप्रत्यय नव्हे.

नियम ३

-ला, -ने, -त हे प्रत्यय; ते शब्दकोशात सापडत नाहीत. वर, साठी, मुळे हे शब्द; ते शब्दकोशात स्वतंत्र नोंद म्हणून सापडतात.

An ending has no life outside the word it sits on; a postposition does. That is the test, and it is why these two look alike but are counted apart.

बरीच शब्दयोगी अव्यये मूळ नामांपासून किंवा क्रियापदांपासून आलेली आहेत — जवळ, समोर, मुळे. म्हणून ती शब्द म्हणून जिवंत आहेत; प्रत्ययांना असे स्वतंत्र आयुष्य नसते.

Many of them started life as full words — मूळ gave मुळे, समोर still means 'in front' on its own — and that history is why the dictionary can hold them. A case ending has no such history you can look up. Same behaviour, different citizenship.

अर्थावरून शब्दयोगी अव्ययांचे प्रकार पडतात — स्थलवाचक, कालवाचक, हेतुवाचक आणि तुलनावाचक हे मुख्य.

नियम ४

स्थलवाचक — वर, खाली, मध्ये, जवळ, समोर, आत, बाहेर. कालवाचक — पूर्वी, नंतर, पासून, पर्यंत. हेतुवाचक — साठी, करिता, मुळे. तुलनावाचक — पेक्षा, सारखा, प्रमाणे.

Sort them by the job they do: place, time, purpose or cause, comparison.

काही अव्यये दोन वर्गांत येतात — घरापासून हे स्थलवाचक, सकाळपासून हे कालवाचक; शाळेपर्यंत स्थल, रात्रीपर्यंत काल. वर्ग शब्दाचा नसून वापराचा असतो. याखेरीज साहचर्यवाचक (बरोबर, सह) आणि संबंधवाचक (विषयी) असेही प्रकार सांगितले जातात.

Two of them work double shifts: घरापासून is place, सकाळपासून is time; शाळेपर्यंत is place, रात्रीपर्यंत is time. The class belongs to the use, not to the word. Grammars name more groups than these four — बरोबर and सह for accompaniment, विषयी for aboutness — but if you can say what a phrase means you can always find its group.

पायरी पायरीने · Step by step

घर + समोर → घरासमोर

घर + समोर— नाम अधिक स्थलवाचक शब्दयोगी अव्यय
घरा + समोर— अव्ययापूर्वी सामान्यरूप — घर → घरा-
घरासमोर— जोडून लिहितात — घरासमोर मोठे झाड आहे

मुले + बरोबर → मुलांबरोबर

मुले + बरोबर— अनेकवचनी नाम अधिक अव्यय
मुलां + बरोबर— अनेकवचनी सामान्यरूपाला अनुस्वार — मुले → मुलां-
मुलांबरोबर— आई मुलांबरोबर बाजारात गेली

पाऊस + मुळे → पावसामुळे

पाऊस + मुळे— नाम अधिक हेतुवाचक अव्यय
पावसा + मुळे— सामान्यरूप — पाऊस → पावसा-, ऊ चा व
पावसामुळे— पावसामुळे शाळेला सुट्टी मिळाली

सराव · Practice

पाऊस + मुळे = ________Join the noun and the postposition.

शाळा + जवळ यांचे बरोबर रूप कोणते?Which form is correct?

साठी हे कोणत्या प्रकारचे शब्दयोगी अव्यय आहे?Which class does साठी belong to?

अव्यय आणि त्याचा प्रकार जुळवा.Match each postposition to its class.

वाक्य लावा — Mother went to the market with the children.Arrange the words.

शब्दयोगी अव्यय आणि विभक्तिप्रत्यय यांतला फरक कोणता?What separates a postposition from a case ending?