विभक्ती आणि कारक
Case and role

प्रत्यय एक आणि त्याचे काम दुसरे — विभक्ती आणि कारक यांतला फरक.

The ending and the job it does are two different things — विभक्ती against कारक.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

आईने मुलाला बोलावले. आईने मुलाला भेट दिली. ही दोन्ही वाक्ये तुम्ही पाठ ३ पासून वापरत आला आहात. दोन्हींत मुलाला हे रूप अक्षरशः एकच आहे. पण पहिल्या वाक्यात बोलावण्याची क्रिया मुलावर घडते, आणि दुसऱ्या वाक्यात मुलगा भेट घेणारा आहे. रूप एक, काम दोन.

Say both sentences aloud and look at the middle word: मुलाला, letter for letter the same in each. Yet the boy is doing something different in the two. In the first, calling lands on him — he is what is called. In the second, he is the one the gift goes to. Nothing on the noun tells you which; the verb does. This lesson gives that difference a name, and it is the last thing standing between you and reading a Marathi sentence the way a grammarian reads it.

नियम · The rules

नामाला लागणारा प्रत्यय म्हणजे विभक्ती, आणि त्या नामाचे क्रियापदाशी असलेले नाते म्हणजे कारक.

नियम १

-ला, -ने, -त ही रूपे विभक्तीची; कर्ता, कर्म, करण ही नावे कारकाची. विभक्ती दिसते, कारक कळते.

विभक्ती is a form you can see on the page; कारक is a role you work out from the sentence. Keep the two words apart and half of Marathi grammar stops being confusing.

विभक्तीने दाखवल्या जाणाऱ्या कारकाच्या अर्थाला कारकार्थ म्हणतात. एकाच नामाचे रूप तेच राहून त्याचा कारकार्थ बदलू शकतो, कारण कारक वाक्यात ठरते, शब्दकोशात नाही.

The role-meaning an ending carries in one particular sentence is its कारकार्थ. This is why a dictionary can tell you that -ला exists but never which case it is in front of you: the ending belongs to the word, the role belongs to the sentence, and only the second one changes from line to line.

कर्ता, कर्म, करण, संप्रदान, अपादान, संबंध आणि अधिकरण अशी सात कारके सांगितली जातात; प्रत्येक कारक ओळखण्याचा एक ठरावीक प्रश्न असतो.

नियम २

कोण — कर्ता; काय किंवा कोणाला — कर्म; कशाने — करण; कोणाला, कोणासाठी — संप्रदान; कोठून — अपादान; कोणाचा — संबंध; कोठे, केव्हा — अधिकरण.

Seven jobs, seven questions. Ask the verb the question and the noun that answers it is that कारक.

क्रियापदाला प्रश्न विचारा, आणि त्याचे उत्तर देणारे नाम ते कारक. सीता पत्र लिहिते — कोण लिहिते? सीता, म्हणून कर्तृकारक. काय लिहिते? पत्र, म्हणून कर्मकारक. संबंध हा मात्र नामाचा नामाशी असतो, क्रियापदाशी नाही — म्हणून काही व्याकरणकार त्याला कारकांत मोजत नाहीत.

Put the question to the verb: who writes? सीता, so कर्तृकारक. What is written? पत्र, so कर्मकारक. One member of the list sits oddly: संबंध ties a noun to another noun (आईचा मुलगा), not to the verb, which is why several grammarians leave it out of the कारक list altogether and treat षष्ठी separately. Learn the seven, and know why the seventh is argued about.

एकच विभक्तिप्रत्यय वेगवेगळी कारके दाखवू शकतो; कोणते कारक ते वाक्यातील क्रियापदावरून ठरते.

नियम ३

मुलाला बोलावले — द्वितीया, कर्मकारक. मुलाला भेट दिली — चतुर्थी, संप्रदान. प्रत्यय -ला दोन्हीकडे तोच.

One ending, several roles. -ला is द्वितीया when the noun is what the verb acts on and चतुर्थी when it is who receives — and only the verb tells you which.

म्हणून प्रत्यय पाहून कारक ठरवू नका. आधी क्रियापद पाहा, मग प्रश्न विचारा, मग कारक सांगा. हाच क्रम पुढे कोणतेही वाक्य तपासताना उपयोगी पडतो.

So never read the role off the ending. Read the verb first, ask its question, and only then name the कारक. Do it in that order and -ला will never trip you; do it backwards and you will call every -ला an object, which is wrong about half the time.

पायरी पायरीने · Step by step

मुलाला — एक रूप, दोन कारके

मुलगा + ला— प्रकृती अधिक विभक्तिप्रत्यय
मुला + ला— प्रत्ययापूर्वी सामान्यरूप — मुलगा → मुला-
मुलाला— एकच रूप सिद्ध होते
आईने मुलाला बोलावले— बोलावणे मुलावर घडते — द्वितीया, कर्मकारक
आईने मुलाला भेट दिली— भेट घेणारा मुलगा — चतुर्थी, संप्रदान

सीतेने पुण्याहून आईला पत्र पाठवले

सीतेने— कोण पाठवते? — तृतीया, कर्तृकारक
पुण्याहून— कोठून? — पंचमी, अपादान
आईला— कोणाला मिळाले? — चतुर्थी, संप्रदान
पत्र— काय पाठवले? — प्रत्यय नाही, म्हणून प्रथमेचे रूप; कारक कर्म
पाठवले— क्रियापद कर्माप्रमाणे — पत्र नपुंसकलिंगी एकवचन

या एका वाक्यात चार नामे आणि चार वेगवेगळी कारके आहेत. मुले बागेत खेळतात — इथे बागेत हे सप्तमीचे रूप आणि अधिकरणकारक, कारण खेळण्याची क्रिया ज्या ठिकाणी घडते ते ठिकाण ते दाखवते.

Four nouns, four different jobs, one short sentence — and you produced sentences like it in Arc A without needing any of these words. Add one more: मुले बागेत खेळतात. बागेत is सप्तमी by its ending and अधिकरणकारक by its job, because it names the place the playing happens in. Place and time both count as अधिकरण.

सराव · Practice

आईने मुलाला भेट दिली — या वाक्यात मुलाला हे कोणते कारक?What role does मुलाला play here?

कशाने? या प्रश्नाचे उत्तर देणारे नाम कोणते कारक असते?Which कारक answers the question 'with what?'

मुले बागेत खेळतात. इथे बागेत हे ________ आहे.Name the role of बागेत.

कारक आणि त्याचा प्रश्न जुळवा.Match each role to its question.

वाक्य लावा — Sītā sent a letter to mother from Pune.Arrange the words.

विभक्ती आणि कारक यांतला खरा फरक कोणता?What is the real difference between विभक्ती and कारक?