सप्तमी आणि संबोधन
Locative and vocative

सप्तमी -त या प्रत्ययाने व जुन्या -ई ने अधिकरण दाखवते; संबोधन ही आठवी विभक्ती हाक मारण्यासाठी वापरतात.

सप्तमी marks the place or time with -त and the older -ई; संबोधन, the eighth case, is the form you call someone by.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

पाठ ३-५ पासून तुम्ही घरात, शाळेत, बाजारात असे शब्द रोज वापरता. आणि पाठ १-१ मधला संवाद ज्या वाक्याने संपला ते तुम्हाला आठवत असेल — नमस्कार, राम! तेव्हा नकळत आठवी विभक्ती कानावर पडली होती; पाठ ६-१३ मध्ये प्रिय मित्रा असे लिहितानाही तीच वापरली गेली. आता या दोन्हींची नोंद तक्त्यात होणार आहे.

You have been saying घरात, शाळेत and बाजारात since lesson 3-5. And the line that closed the dialogue of lesson 1-1 was नमस्कार, राम! — that comma and the name after it were the eighth case, quietly doing its work. You used it again in lesson 6-13 when you opened a letter with प्रिय मित्रा. Both of these now get entered in the table, and the case list is complete.

नियम · The rules

क्रिया ज्या जागी किंवा ज्या वेळी घडते त्याला अधिकरण म्हणतात; अधिकरणाचे रूप सप्तमी विभक्तीत असते आणि सप्तमीचे प्रत्यय -त, -ई व -आ असे परंपरेने सांगितले जातात.

नियम १

घर — घरा + त — घरात. शाळा — शाळे + त — शाळेत. उन्हाळा — उन्हाळ्या + त — उन्हाळ्यात.

The place or the time inside which the action happens stands in सप्तमी.

अधिकरण म्हणजे क्रियेचे आधारस्थान — जागा किंवा काळ. मुले अंगणात खेळतात, आम्ही उन्हाळ्यात गावाला जातो. जागा आणि वेळ दोन्हींसाठी एकच प्रत्यय पुरतो.

अधिकरण is the ground the action stands on — either a place or a stretch of time. मुले अंगणात खेळतात for place, आम्ही उन्हाळ्यात गावाला जातो for time. Marathi is content with one ending for both, so once you can build the सामान्यरूप you can say when as easily as where.

आजच्या मराठीत -त हा प्रत्यय सामान्यरूपाला लागतो, -ई हा मोजक्या शब्दांत मूळ रूपालाच लागतो, आणि -आ फक्त जुन्या रूपांत उरला आहे.

नियम २

घरा + त — घरात, पण घर + ई — घरी. तसेच दार — दारी, गाव — गावी, माहेर — माहेरी.

-त is the living ending; -ई survives in a short list of words and skips the oblique stem; -आ is no longer productive.

घरात आणि घरी हे दोन्ही सप्तमीचेच, पण घरात म्हणजे घराच्या आत, तर घरी म्हणजे आपल्या घरी — तो घरी आहे, ती गावी गेली. ही -ई ची रूपे मोजकीच आहेत; ती पाठ करावी लागतात, नियमाने बांधता येत नाहीत.

घरात and घरी are both सप्तमी, but they are not interchangeable. घरात is literally inside the house; घरी means at home, in the sense of home as a place you belong to — तो घरी आहे, ती गावी गेली. The -ई list is short and closed: घरी, दारी, गावी, माहेरी and a few more. Learn them as words, not as a pattern, and note that -ई attaches to the plain word, not to घरा-.

हाक मारताना वापरले जाणारे रूप संबोधन विभक्तीत असते; तक्त्यात एकवचनाला प्रत्यय दाखवला जात नाही आणि अनेकवचनाला -नो हा प्रत्यय अनेकवचनी सामान्यरूपाला लागतो.

नियम ३

अनेकवचन — मुले — मुलांनो, मित्र — मित्रांनो, मुली — मुलींनो. पुल्लिंगी एकवचनात जुने आकारान्त रूप टिकून आहे — मित्र — मित्रा, राम — रामा, मुलगा — मुला.

The table gives the vocative no ending in the singular and -नो in the plural, on the oblique stem; many masculine nouns keep an inherited -आ form besides — मित्र gives मित्रा.

स्त्रीलिंगी शब्दांत एकवचनी संबोधन बहुधा मूळ रूपासारखेच राहते — आई, ताई, बाई — पण मुलगी याचे संबोधन मुली असे होते. अनेकवचनात मात्र -नो सगळ्यांना सारखाच लागतो, आणि त्यापूर्वीचा अनुस्वार विसरून चालत नाही.

In the feminine singular the calling form is usually just the word itself — आई, ताई, बाई — though मुलगी gives मुली. In the plural everything takes -नो alike, and it goes on the plural oblique, so the anusvāra is compulsory: मुलांनो, मुलींनो, मित्रांनो. Write मुलानो and you have written a form Marathi does not have.

संबोधनाबरोबर अरे, अगं, रे, ग यांसारखी केवलप्रयोगी अव्यये येतात आणि लिहिताना संबोधनानंतर स्वल्पविराम देतात.

नियम ४

अरे मित्रा, इकडे ये. अगं आई, ऐक ना. आई ग! नमस्कार, राम!

A vocative usually carries a calling particle, and in writing it is set off with a comma.

पायरी पायरीने · Step by step

शाळा + त → शाळेत

शाळा— प्रकृती — आकारान्त स्त्रीलिंगी नाम
शाळे-— सामान्यरूप — आकारान्त स्त्रीलिंगी शब्दाचा -आ बदलून -ए होतो
शाळे + त— सप्तमीचा प्रत्यय -त — अधिकरण
शाळेत— मुलगी शाळेत जाते

घर + त आणि घर + ई

घरा + त— सामान्यरूप घरा-, त्यावर -त
घरात— घराच्या आत — नेहमीचे अधिकरण
घर + ई— जुना -ई प्रत्यय सामान्यरूप न करता मूळ शब्दाला
घरी— तो घरी आहे — तीच सप्तमी, दुसरे रूप

मुले + नो → मुलांनो

मुले— अनेकवचन — प्रथमेचे रूप
मुलां-— अनेकवचनी सामान्यरूप — अनुस्वार अनिवार्य
मुलां + नो— संबोधनाचा अनेकवचनी प्रत्यय -नो
मुलांनो— मुलांनो, शांत बसा

सराव · Practice

मुले अंगणात खेळतात — इथे अंगणात हे पद कोणत्या विभक्तीत आहे?Which case is अंगणात?

मुलांना हाक मारताना कोणते रूप वापराल?Which form do you use to call a group of children?

ती ________ गेली. (गाव)She went to her village.

आम्ही ________ आंबे खातो. (उन्हाळा)We eat mangoes in summer.

वाक्य लावा.Put the words in order.

जोड्या लावा.Match the pairs.