अभ्यासक्रम →Level 9 · नाम आणि विभक्ती →पाठ 11
Level 9 · Lesson 11पंचमी आणि षष्ठी
Ablative and genitive
पंचमी -ऊन व -हून या प्रत्ययांनी अपादान दाखवते; षष्ठी -चा, -ची, -चे यांनी संबंध दाखवते आणि तिचा प्रत्यय मालकाप्रमाणे नव्हे तर वस्तूप्रमाणे बदलतो.
पंचमी uses -ऊन and -हून for the point you move away from; षष्ठी uses -चा/-ची/-चे for relation, and agrees with the thing owned, not the owner.
तुम्हाला हे येतंच · You already know this
पाठ ३-१२ मध्ये तुम्ही म्हणालात — मी घरातून बाहेर आलो, ती मुंबईहून आली. पाठ ३-७ मध्ये — आईचा मुलगा, आईची साडी, आईचे घर. दोन्ही ठिकाणी प्रत्यय पाठ केले होते; आता त्यांचे अर्थ आणि नावे मिळणार आहेत.
In lesson 3-12 you said मी घरातून बाहेर आलो and ती मुंबईहून आली. In 3-7 you said आईचा मुलगा, आईची साडी, आईचे घर, and you noticed then that the ending kept changing while the mother stayed the same. Both sets of endings were learned by ear. Now they get their names, and the second one gets the explanation it was owed.
नियम · The rules
अपादान म्हणजे सुटण्याची जागा — पक्षी झाडावरून उडाला, पाणी विहिरीतून काढले, मुलगी शाळेतून घरी आली. अशा अपादानवाचक रूपाचा विभक्तिअर्थ नेहमी दूर जाणे हाच असतो.
अपादान is the place something leaves: पक्षी झाडावरून उडाला, पाणी विहिरीतून काढले, मुलगी शाळेतून घरी आली. Notice विहीर becomes विहिरी- with its ई shortening to इ before the ending. Any form built this way is अपादानवाचक — its विभक्तिअर्थ, the meaning the case carries, is separation and nothing else.
म्हणून घरातून म्हणजे घराच्या आतून बाहेर, आणि झाडावरून म्हणजे झाडाच्या वरून खाली. जागेची नावे मात्र -हून घेतात — मुंबईहून, पुण्याहून, नाशिकहून.
This is why घरातून means out from inside the house and झाडावरून means down from on top of the tree: the -ऊन is stacked on a form that already located the thing. Place names take -हून instead — मुंबईहून, पुण्याहून, नाशिकहून — and remember पुणे becomes पुण्या- before it.
हा मराठीचा खास स्वभाव आहे. -चा हा प्रत्यय विशेषणासारखा वागतो — तो ज्या नामाच्या आधी येतो त्या नामाशी जुळतो. म्हणून संबंधवाचक रूप ओळखताना मालकाकडे नव्हे, पुढच्या शब्दाकडे पाहा.
This is a real quirk of Marathi and worth a minute. The -चा ending behaves like an adjective: it agrees with the noun standing after it. So to choose between आईचा, आईची and आईचे you look forward, not back — मुलगा is पुल्लिंगी so -चा, साडी is स्त्रीलिंगी so -ची, घर is नपुंसकलिंगी so -चे. English speakers reach for the owner every time and get it wrong every time.
पायरी पायरीने · Step by step
- घर— प्रकृती — नपुंसकलिंगी नाम
- घरा-— सामान्यरूप — अकारान्त शब्दाला -आ
- घरात— सप्तमीचा प्रत्यय -त — आतली जागा
- घरात + ऊन— पंचमीचा प्रत्यय -ऊन सप्तमीच्या रूपाला
- घरातून— मी घरातून बाहेर आलो — अपादान
- पुणे— प्रकृती — विशेषनाम
- पुण्या-— सामान्यरूप — पुणे बदलून पुण्या- होते
- पुण्या + हून— पंचमीचा प्रत्यय -हून सामान्यरूपाला
- पुण्याहून— ती पुण्याहून आली — निघण्याची जागा
- आईचा मुलगा— मुलगा पुल्लिंगी एकवचन — म्हणून -चा
- आईची साडी— साडी स्त्रीलिंगी एकवचन — म्हणून -ची
- आईचे घर— घर नपुंसकलिंगी एकवचन — म्हणून -चे
- आईच्या मुली— मुली स्त्रीलिंगी अनेकवचन — म्हणून -च्या