अभ्यासक्रम →Level 9 · नाम आणि विभक्ती →पाठ 9
Level 9 · Lesson 9प्रथमा आणि द्वितीया
Nominative and accusative
प्रथमेला प्रत्ययच नाही आणि ती कर्ता दाखवते; द्वितीया -ला किंवा -स या प्रत्ययाने कर्म दाखवते — मुख्यतः सजीव कर्म.
प्रथमा has no ending at all and names the doer; द्वितीया marks the object with -ला or -स, and in practice mainly when the object is alive.
तुम्हाला हे येतंच · You already know this
पाठ ३-२ मध्ये तुम्ही दोन वाक्ये शेजारी शेजारी म्हटली होती — मी पुस्तक वाचतो आणि मी मुलाला बोलावतो. दोन्ही वाक्यांत मी हा शब्द जसाच्या तसा राहिला. पुस्तकही जसेच्या तसे राहिले, पण मुलगा बदलून मुलाला झाला. असे का, ते तेव्हा सांगितले नव्हते. आता त्या दोन जागांना नावे मिळणार आहेत — प्रथमा आणि द्वितीया.
In lesson 3-2 you said these two sentences one after the other: मी पुस्तक वाचतो and मी मुलाला बोलावतो. In both of them मी stayed exactly as it was. पुस्तक also stayed exactly as it was — but मुलगा became मुलाला. You copied that pattern then without being told why. The why is two case names and one small fact about being alive.
नियम · The rules
म्हणून प्रथमेचे रूप ओळखायला वेगळे काही शिकावे लागत नाही; ते शब्दकोशातले रूपच असते. वाक्यात कर्ता दाखवणाऱ्या शब्दाला कर्तृपद आणि कर्म दाखवणाऱ्या शब्दाला कर्मपद म्हणतात.
This is the one case you never have to build. The word in प्रथमा is the word the dictionary lists — राम, मुलगी, घर, मुले. The tradition still counts it as a विभक्ती because it does a job, not because it wears an ending: it points at the कर्ता. The word doing that job is the कर्तृपद, and the word naming what the action lands on is the कर्मपद.
बोलताना -ला हाच प्रत्यय ऐकू येतो; -स हा लिहिण्यातला आणि जुन्या वळणाचा प्रत्यय आहे — मुलास बोलावले, रामास सांगा. दोन्ही एकाच द्वितीयेची रूपे आहेत.
In speech you will hear only -ला. The -स form is the written, slightly formal variant you meet in letters and notices: मुलास बोलावले, रामास सांगा. They are the same case. What matters is the step before the ending — मुलगा has to become मुला- first, and forgetting that is what produces the beginner error मुलगाला.
माणसे आणि प्राणी सजीव, तर वस्तू निर्जीव. सजीव कर्माला -ला लावला नाही तर वाक्य चुकीचे वाटते, आणि निर्जीव कर्माला तो लावला तर ते ओढूनताणून वाटते. हा फरक तुम्ही पाठ ३-२ पासूनच पाळत आहात.
People and animals count as सजीव, objects as निर्जीव. Leave the -ला off a living object and the sentence sounds wrong; put it on an ordinary thing and the sentence sounds forced. You have been obeying this since lesson 3-2 — the rule simply names what your ear already does.
पायरी पायरीने · Step by step
- मुलगा— प्रकृती — प्रथमेचे रूप, प्रत्यय नाही
- मुला-— सामान्यरूप — प्रत्ययापूर्वी शब्द बदलतो (मुलगा हा लक्षात ठेवण्याजोगा अपवाद)
- मुला + ला— द्वितीयेचा प्रत्यय -ला
- मुलाला— मी मुलाला बोलावतो — कर्म सजीव
- मी— कर्ता — प्रथमा, प्रत्ययरहित
- पुस्तक— कर्म — निर्जीव, म्हणून प्रत्यय नाही
- वाचतो— वर्तमानकाळात क्रियापद कर्त्याप्रमाणे चालते
- पुस्तकाला — चूक— निर्जीव कर्माला -ला लावणे ही नेहमीची चूक
- मुले— अनेकवचन — प्रथमेचे रूप
- मुलां-— अनेकवचनी सामान्यरूप — अनुस्वार अनिवार्य
- मुलां + ना— द्वितीयेचा अनेकवचनी प्रत्यय -ना
- मुलांना— शिक्षक मुलांना बोलावतात