अनेकवचनी सामान्यरूप
The plural oblique

अनेकवचनी नामाच्या सामान्यरूपात अनुस्वार अपरिहार्य — मुलांना, घरांत, मुलींचा.

The plural oblique always carries an anusvāra, and leaving it out is the second commonest error in written Marathi.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

पाठ ३-९ मध्ये तुम्ही डोळ्यांचा रंग, हातांची बोटे असे म्हणालात; पाठ ३-४ मध्ये 'त्यांना' हा शब्द वापरला. त्या प्रत्येक रूपात एक टिंब होते — आज ते टिंब का येते ते पाहू.

You said डोळ्यांचा रंग and हातांची बोटे back in lesson 3-9, and त्यांना in 3-4. Look at what those three have in common: a dot over the syllable before the ending. It is not decoration and it is not the अनुस्वार of संधी you met in level 8. It is the plural, and in writing it is the only thing that separates मुलाला from मुलांना.

नियम · The rules

अनेकवचनी नामाला प्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय लागताना त्याचे सामान्यरूप नेहमी अनुस्वारयुक्त असते.

नियम १

एकवचनी सामान्यरूप मुला-, त्यावरून मुलाला. अनेकवचनी सामान्यरूप मुलां-, त्यावरून मुलांना. अनुस्वाराशिवाय अनेकवचनी सामान्यरूप होत नाही.

There is no such thing as a plural oblique without the dot. Singular मुला- gives मुलाला; plural मुलां- gives मुलांना. The rule has no exceptions at all, which makes it the cheapest rule in the course to obey.

हा नियम पाळला नाही तर अर्थच बदलतो. मी मुलाला बोलावले म्हणजे एका मुलाला; मी मुलांना बोलावले म्हणजे अनेकांना. फक्त एका टिंबाचा फरक.

Skip the dot and you have changed the meaning, not merely the spelling: मी मुलाला बोलावले is one boy, मी मुलांना बोलावले is several. Marathi loads a real grammatical contrast onto a single mark, and readers notice its absence instantly.

एकारान्त अनेकवचनाचे सामान्यरूप 'आं' होते.

नियम २

मुले → मुलां-, घरे → घरां-, पुस्तके → पुस्तकां-, डोळे → डोळ्यां-, आंबे → आंब्यां-, घोडे → घोड्यां-. म्हणून मुलांना, घरांत, पुस्तकांवर, डोळ्यांचा, आंब्यांची.

Every plural in -ए moves to -आं. Where the singular oblique already had a य (डोळा → डोळ्या-), the य stays and the dot is added on top: डोळ्यां-.

एकवचनी आणि अनेकवचनी सामान्यरूपे शेजारी ठेवा — घरा- आणि घरां-, डोळ्या- आणि डोळ्यां-. फरक फक्त टिंबाचा; बाकी अक्षरे तीच.

Set the two obliques side by side — घरा- against घरां-, डोळ्या- against डोळ्यां- — and you see that the plural is built on the singular oblique plus the dot. That is the whole trick for this class, and it covers most of the nouns you will ever inflect.

ईकारान्त अनेकवचनाचे सामान्यरूप 'ईं' होते आणि याकारान्त व आकारान्त अनेकवचनाचे 'यां' किंवा 'आं' होते.

नियम ३

मुली → मुलीं-, भिंती → भिंतीं-; नद्या → नद्यां-, पोळ्या → पोळ्यां-, चिमण्या → चिमण्यां-; शाळा → शाळां-, भाषा → भाषां-. केळे → केळी, पण मूळ नाम एकारान्त असल्यामुळे सामान्यरूप केळ्यां- होते.

Plurals in -ई take the dot on the ई itself: मुलींना, मुलींचा, भिंतींवर. Plurals in -या take it on the या: नद्यांत, पोळ्यांचा. Feminines in -आ, whose plural looks like the singular, take -आं: शाळांना.

मुलीला आणि मुलींना यांतला फरक नीट पाहा — एकवचनात प्रत्यय ला, अनेकवचनात ना, आणि सामान्यरूपावर टिंब. दोन्ही गोष्टी एकदम बदलतात.

Compare मुलीला with मुलींना: two things change at once — the ending shifts from -ला to -ना, and the stem takes the dot. Learners who remember only one of the two produce मुलीना, which is wrong twice over.

एकवचन व अनेकवचन सारखेच असणाऱ्या नामांचे दोन्ही वचनांतले वेगळेपण सामान्यरूपातच दिसते.

नियम ४

देव → देवा- पण देवां-; हात → हाता- पण हातां-; कवी → कवी- पण कवीं-; शाळा → शाळे- पण शाळां-. म्हणून देवांना, हातांनी, कवींनी, शाळांत.

For अपरिवर्तनीय nouns, whose plural looked identical in the last lesson, the oblique is where number finally surfaces: हाताने with one hand, हातांनी with both.

पायरी पायरीने · Step by step

मूल + ना → मुलांना

मूल— मूळ नाम — नपुंसकलिंगी, अकारान्त
मुले— अनेकवचन — अकारान्त नपुंसकलिंगी नामाला 'ए'
मुलां-— अनेकवचनी सामान्यरूप 'आं' — अनुस्वार अपरिहार्य, नियम १ व २
मुलांना— अनेकवचनी प्रत्यय 'ना' जोडला — आईने मुलांना हाक मारली

घर + त → घरांत

घर— मूळ नाम — नपुंसकलिंगी, अकारान्त
घरे— अनेकवचन — घर → घरे
घरां-— अनेकवचनी सामान्यरूप — नियम २
घरांत— प्रत्यय 'त' जोडला; तुलना करा — एका घरात, अनेक घरांत

मुलगी + चा → मुलींचा

मुलगी— मूळ नाम — स्त्रीलिंगी, ईकारान्त
मुली— अनेकवचन — मुलगी → मुली, अपवादात्मक रूप
मुलीं-— ईकारान्त अनेकवचनाचे सामान्यरूप 'ईं' — नियम ३
मुलींचा— प्रत्यय 'चा' जोडला — मुलींचा वर्ग

सराव · Practice

घरे या अनेकवचनी नामाचे सामान्यरूप कोणते?What is the oblique stem of the plural घरे?

खालीलपैकी शुद्ध रूप कोणते?Which form is correct?

मुले + ना → ________मुले plus the plural ending -ना gives what?

एका हाताने नव्हे, दोन ________ उचला.Not with one hand — lift it with both ______.

वाक्य लावा.Arrange: Mother gave the children a snack.

अनेकवचन आणि त्याचे सामान्यरूप जुळवा.Match each plural to its oblique stem.