अभ्यासक्रम →Level 9 · नाम आणि विभक्ती →पाठ 6
Level 9 · Lesson 6सामान्यरूप
The oblique stem, now as a rule
प्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय लागण्यापूर्वी नामात होणारा बदल — अंत्यस्वरानुसार तक्ता.
The change a noun makes before anything is attached to it, stated as a table by final vowel.
तुम्हाला हे येतंच · You already know this
पाठ ३-१ मध्ये तुम्ही शिकलात की काही जोडण्यापूर्वी नाम स्वतः बदलते — घर, पण घरात; शाळा, पण शाळेत; मुलगा, पण मुलाला. तेव्हा ती सवय होती; आज तोच बदल नियम म्हणून मांडू.
In lesson 3-1 you learned to change the noun before attaching anything — घर but घरात, शाळा but शाळेत, मुलगा but मुलाला — and you have been doing it ever since, correctly, by ear. That habit has a name, सामान्यरूप, and it has a shape you can predict: the change depends on the vowel the noun ends in and on its gender. Today it stops being a habit and becomes a table.
नियम · The rules
प्रत्यय आणि शब्दयोगी अव्यय दोघांनाही हाच नियम लागू आहे. म्हणून घरात, घराला, घराचा, घरावर, घरासमोर, घरासाठी — सगळीकडे घरा- हेच रूप दिसते.
Both kinds of attachment demand it — the case endings of the next lessons and the postpositions वर, खाली, जवळ, साठी, पासून you met in level 3. That is why घरात, घराला, घराचा, घरावर, घरासमोर and घरासाठी all show the same घरा-. Get the oblique right once and every form built on it is right.
हा नियम इतका सरळ आहे की चूक होत नाही. लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट एवढीच — पुस्तकवर, बाजारत अशी रूपे मराठीत नाहीत; मधला 'आ' गाळता येत नाही.
The mistake here is not choosing the wrong vowel, it is dropping it: पुस्तकवर and बाजारत are simply not Marathi. If a consonant-final noun has an ending on it, there is an -आ in between. Always.
चमच्याने खातो हे पाठ ३-१० मधले वाक्य; डोळ्यांचा रंग हे पाठ ३-९ मधले रूप — त्यातही हेच 'या' आहे, वर फक्त अनेकवचनाचा अनुस्वार जास्त. नियम नवा आहे, रूपे जुनीच.
You already own the outputs of this rule: चमच्याने खातो from lesson 3-10, and डोळ्यांचा रंग from 3-9, which is this very या with the plural dot added on top. What is new is that they are one rule and not two memories — and that मुलगा is the single word you must file separately.
विहिरीत हे रूप लिहिताना दोन गोष्टी एकदम होतात — शेवटी ई लागते आणि आतली दीर्घ ही ऱ्हस्व होऊन हि होते. लिहिताना हा ऱ्हस्व-दीर्घ बदल विसरू नका.
विहिरीत is the form to watch: the -ई arrives at the end and the ही inside shortens to हि at the same moment. Two changes, one word, and spelling is where learners lose it. Say the word slowly and you will hear the short vowel that the spelling is recording.
पायरी पायरीने · Step by step
- मुलगा + ला— मूळ नाम आणि प्रत्यय — अजून जोडलेले नाहीत
- मुला- + ला— आकारान्त पुल्लिंगी सामान्यरूप; मुलगा हा अपवाद — नियम ३
- मुलाला— सामान्यरूपाला प्रत्यय जोडला — मी मुलाला बोलावले
- विहीर + त— मूळ नाम — स्त्रीलिंगी, अकारान्त
- विहीरी- + त— अकारान्त स्त्रीलिंगी नामाला 'ई' — नियम ४
- विहिरी- + त— आधीचा दीर्घ ई ऱ्हस्व होऊन इ — ही चा हि
- विहिरीत— सामान्यरूपाला प्रत्यय जोडला — विहिरीत पाणी आहे
- पुणे + पासून— मूळ नाम आणि शब्दयोगी अव्यय
- पुण्या- + पासून— एकारान्त नपुंसकलिंगी सामान्यरूप 'या' — नियम ५
- पुण्यापासून— शब्दयोगी अव्यय सामान्यरूपाला जोडून लिहितात — पुण्यापासून मुंबईपर्यंत