अभ्यासक्रम →Level 9 · नाम आणि विभक्ती →पाठ 5
Level 9 · Lesson 5वचन
Number
एकवचन आणि अनेकवचन — लिंगानुसार आणि अंत्यस्वरानुसार होणारी अनेकवचनी रूपे.
Singular against plural: how each gender and each final vowel builds its plural, and the nouns that never change.
तुम्हाला हे येतंच · You already know this
पाठ ५-९ मध्ये तुम्ही मासा-मासे, चिमणी-चिमण्या, पाखरू-पाखरे अशा जोड्या म्हणालात. पाठ ३-१६ मध्ये तुम्ही दोन मुले आणि तीन पोळ्या मोजल्या. म्हणजे अनेकवचन तुम्ही रोज वापरता; आज त्याचा तक्ता उभा करू.
You have been making plurals since you counted दोन मुले and तीन पोळ्या in lesson 3-16, and you lined up मासा-मासे, चिमणी-चिमण्या, पाखरू-पाखरे in 5-9 without being told a rule. Notice what those three pairs really showed: the plural of a Marathi noun is not one ending. It depends on the noun's gender and on the vowel it ends in — which is exactly why the plural is the place where a noun's gender finally becomes visible.
नियम · The rules
अनेकवचनी रूप कोणते होणार हे दोन गोष्टींवर ठरते — नामाचे लिंग कोणते आणि ते कोणत्या स्वरात संपते. म्हणून पुढचे तीन नियम लिंगवार दिले आहेत.
Two questions decide the plural form: what gender is the noun, and what vowel does it end in. Answer both and the ending falls out mechanically — so the three rules below are laid out one gender at a time. Learn them as three short lists, not as one long table.
चार हात, दोन कवी, तीन भाऊ — रूप तेच राहते. अशा नामांना अपरिवर्तनीय नामे म्हणतात. संख्या वाक्यातील इतर शब्दांवरून कळते.
चार हात, दोन कवी, तीन भाऊ — the noun does not budge. Such nouns are called अपरिवर्तनीय: the number is carried by the numeral or by the verb (कवी आले, not कवी आला). This is not laziness in the language; the plural mark reappears the moment an ending is attached, which is what the lesson on the plural oblique will show.
शाळा-शाळा या जोडीत रूप एकच असल्यामुळे क्रियापद फरक दाखवते — आमची शाळा मोठी आहे, आमच्या शाळा मोठ्या आहेत. लिंग ओळखण्याची खरी कसोटी हीच.
Because शाळा looks the same in both numbers, agreement does the work: आमची शाळा मोठी आहे beside आमच्या शाळा मोठ्या आहेत. Keep testing gender the way lesson 9-3 taught you — by what the adjective does, never by the ending alone.
पायरी पायरीने · Step by step
- मुलगा— मूळ नाम — पुल्लिंगी, आकारान्त
- मुलग् + आ— अंत्यस्वर वेगळा केला
- मुलग् + ए— आकारान्त पुल्लिंगी नामाला अनेकवचनी 'ए' — नियम २
- मुलगे— अनेकवचनी रूप — तीन मुलगे आले
- नदी— मूळ नाम — स्त्रीलिंगी, ईकारान्त
- नद् + ई— अंत्यस्वर वेगळा केला
- नद् + या— ईकारान्त स्त्रीलिंगी नामाला अनेकवचनी 'या' — नियम ३
- नद्या— अनेकवचनी रूप — महाराष्ट्रातील नद्या
- केळे— मूळ नाम — नपुंसकलिंगी, एकारान्त
- केळ् + ए— अंत्यस्वर वेगळा केला
- केळ् + ई— एकारान्त नपुंसकलिंगी नामाला अनेकवचनी 'ई' — नियम ४
- केळी— अनेकवचनी रूप — टोपलीत चार केळी आहेत
कवी, पक्षी यांच्याप्रमाणे वडील हे नामही बदलत नाही. पण त्याचे वेगळेपण असे — वडील हा शब्द नेहमी अनेकवचनीच वापरतात आणि क्रियापदही अनेकवचनीच येते: माझे वडील आले. एका माणसाबद्दल बोलतानाही हेच रूप.
वडील belongs with कवी and पक्षी among the nouns that never change, but it goes one step further: it counts as plural always, and takes a plural verb — माझे वडील आले, even about one man. Marathi carries the respect in the number itself, so the word simply has no singular of its own.