लिंगबदल
Making the feminine

पाठ २-९ मध्ये तुम्ही म्हणालात — तो शिक्षक आहे, ती शिक्षिका आहे. एकाच कामाची दोन नावे — काम करणारी व्यक्ती पुरुष आहे की स्त्री, यावर शब्द बदलतो. या बदलाला लिंगभेद म्हणतात, आणि तो घडवणारे मराठीत काही ठराविक प्रत्यय आहेत.

Back in lesson 2-9 you said तो शिक्षक आहे and ती शिक्षिका आहे — one job, two words, because Marathi changes the noun when the person doing the job is a woman. Grammar calls that pairing लिंगभेद, and it is not improvised: a small set of suffixes does the work, each with its own territory. Learn the three that matter and you can build most of the pairs in the language — and, just as usefully, recognise the nouns that have no pair and never will.

इथला प्रत्यय विभक्तीचा नाही. -ला, -त, -चा हे प्रत्यय शब्दाचे वाक्यातले काम बदलतात; -ईण, -इका हे प्रत्यय नवा शब्दच तयार करतात. वाघीण हा स्वतंत्र शब्द आहे — त्यालाही पुढे विभक्तीचे प्रत्यय लागतात: वाघिणीला, वाघिणीचा.

Notice what kind of suffix this is. -ला, -त and -चा change a noun's role in a sentence and leave the word itself alone. -ईण and -इका make a new word — one that then goes on to inflect like any other, so वाघीण has its own oblique वाघिणी- and gives वाघिणीला, वाघिणीचा. Word-building first, case endings after: the two layers stack, and they never get in each other's way.

हा प्रत्यय मराठीचा आहे, संस्कृतातून आलेला नाही. म्हणून तो देशी आणि तद्भव शब्दांना सहज लागतो — वाघ, सुतार, माळी हे रोजच्या वापरातले शब्द. व्यंजनान्त शब्दाला प्रत्यय थेट जोडला जातो; शब्दात बदल होत नाही.

This one is Marathi's own, not borrowed, which is why it attaches so easily to everyday words — वाघ, सिंह, सुतार, माळी. The stem does not shift to make room: you simply add -ईण to the end. Note the spelling, because it is where the errors are: वाघीण with दीर्घ ई, and सिंहीण keeping the अनुस्वार of सिंह.

कोणता प्रत्यय लागेल हे शब्द कोणत्या थरातला आहे यावर ठरते. तत्सम शब्दाला तत्सम प्रत्यय, देशी शब्दाला -ईण. म्हणून शिक्षकीण नाही आणि वाघिका नाही.

Which suffix a noun takes is decided by where the noun came from, the layers you sorted in lesson 8-11. A तत्सम word takes a Sanskrit suffix; a देशी word takes -ईण. That is why शिक्षकीण and वाघिका are both impossible, and why a new borrowing usually takes neither — डॉक्टर stays डॉक्टर whoever holds the job.

निर्जीव वस्तूंची जोडी असण्याचा प्रश्नच येत नाही — घर, पुस्तक, पाणी यांना लिंगभेद नाही. आणि काही जोड्या प्रत्ययाने नव्हे तर वेगळ्याच शब्दाने होतात — भाऊ आणि बहीण, राजा आणि राणी.

For inanimate nouns the question does not arise: घर, पुस्तक and पाणी have a gender but no counterpart. Among living things, some pairs are made not by a suffix but by a different word altogether — भाऊ beside बहीण, राजा beside राणी — and these must simply be learned. So the honest summary is three suffixes, a handful of irregular pairs, and a long list of nouns that stand alone.

दोन प्रत्यय, दोन वाटा — पण एकच यंत्र. आधी शब्द तयार होतो, मग त्याला विभक्तीचा प्रत्यय लागतो. नट + ई = नटी, आणि पुढे नटीला, नटीचा.

Two suffixes, two routes, one machine. First the word is built — वाघ becomes वाघीण, शिक्षक becomes शिक्षिका, नट becomes नटी — and only then does the case ending arrive, on the oblique of the new word: वाघिणीला, शिक्षिकेला, नटीचा. Getting the order right matters, because the oblique is computed from the feminine form and not from the masculine one you started with.