तत्सम, तद्भव, देशी, परभाषिक
Where Marathi's words come from

मराठी शब्दांचे चार थर — आणि संधीचे नियम फक्त पहिल्या थराला लागतात.

The four layers of Marathi vocabulary, and why only the first of them does sandhi.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

पाठ ३-१४ मध्ये तुम्ही टेबलावर आणि खुर्चीखाली अशी रूपे वापरली होती. टेबल हा शब्द इंग्रजीतून आला आहे आणि खुर्ची फारसीतून; तरी दोन्हींचे सामान्यरूप तुम्ही मराठी शब्दांसारखेच केले — टेबला-, खुर्ची-. त्याच वेळी पाठ ५-०६ मधला सूर्य हा शब्द संस्कृतातून जसाच्या तसा आला आहे, आणि पाठ ८-०५ मध्ये त्याचा सूर्योदय झाला.

Back in पाठ ३-१४ you were making टेबलावर and खुर्चीखाली without a second thought. टेबल walked in from English and खुर्ची from Persian, yet you gave both of them a Marathi oblique stem and a Marathi postposition and nobody blinked. Meanwhile सूर्य from पाठ ५-०६ came straight out of Sanskrit, and in पाठ ८-०५ it did something none of the others can do — it joined with उदय to make सूर्योदय. This lesson explains why some words can do that and most cannot.

नियम · The rules

मराठीच्या शब्दसंग्रहाचे चार थर आहेत — तत्सम, तद्भव, देशी आणि परभाषिक.

नियम १

सूर्य तत्सम, दूध तद्भव, डोंगर देशी, टेबल परभाषिक. रोजच्या एका वाक्यात चारही थर सहज सापडतात.

Four layers, and any ordinary Marathi sentence usually has words from more than one of them.

कोणताही मराठी शब्द या चारांपैकी एका थरात बसतो. पहिले दोन थर संस्कृतोद्भव आहेत, म्हणजे संस्कृतापासून आलेले; तिसरा थर मराठीचा स्वतःचा; चौथा थर परक्या भाषांकडून घेतलेला. हे थर म्हणजे भाषेचा इतिहास — शब्द कोणत्या वाटेने इथवर आला ते सांगणारे.

Every Marathi word sits in one of these four. The first two are संस्कृतोद्भव — sprung from Sanskrit; the third is Marathi's own; the fourth is borrowed. Think of the layers as history rather than grammar: they record the road each word took to get here. And, as you are about to see, the road decides what the word can do at a join.

संस्कृतातून जसाच्या तसा मराठीत आलेला शब्द तत्सम; तोच शब्द उच्चारात झिजत बदलत आला असेल तर तद्भव.

नियम २

तत्सम — सूर्य, संधी, राष्ट्र, विद्या, कवी. तद्भव — दुग्ध ते दूध, हस्त ते हात, कर्म ते काम, कर्ण ते कान, पर्ण ते पान, दीप ते दिवा.

तत्सम means the same as that — the Sanskrit word unchanged. तद्भव means born from that — the same word after centuries of mouths wore it smooth.

झीज कशी होते ते तद्भव शब्दांत स्पष्ट दिसते — जोडाक्षर सुटते आणि मागचा स्वर लांब होतो. दुग्धापासून दूध, हस्तापासून हात. मजा अशी की एकाच संस्कृत शब्दाची दोन्ही रूपे मराठीत नांदतात — कर्म हा शब्दही आहे आणि काम हाही; अर्थ मात्र थोडे वेगळे झाले आहेत.

You can watch the wear happen: the conjunct comes apart and the vowel before it stretches — दुग्ध to दूध, हस्त to हात. Often both forms survive side by side in modern Marathi, the तत्सम one sounding formal and the तद्भव one everyday, and their meanings drift apart: कर्म is what philosophy talks about, काम is what you have to finish before dinner.

संधीचे नियम फक्त तत्सम शब्दांना लागतात; तद्भव, देशी आणि परभाषिक शब्दांत संधी होत नाही.

नियम ३

सूर्य + उदय = सूर्योदय होतो, कारण सूर्य तत्सम आहे. दूध, झाड, टेबल यांचे असे जोड होत नाहीत — त्यांना फक्त सामान्यरूप लागते: दुधात, झाडावर, टेबलावर.

Sandhi came into Marathi as part of the तत्सम baggage. Words from the other three layers never learned the trick.

म्हणून मागच्या पाच पाठांतली सगळी उदाहरणे तत्सम शब्दांचीच होती — सूर्यास्त, गणेश, अत्यंत, सज्जन, मनोरथ. एखाद्या शब्दाची फोड करताना आधी विचारा — हा शब्द तत्सम आहे का? नसेल तर तिथे संधी शोधण्यात अर्थ नाही.

Look back and you will find every example of the last five lessons was a तत्सम word: सूर्यास्त, गणेश, अत्यंत, सज्जन, मनोरथ. So make this your first question whenever you are asked to split a word: is it तत्सम? If it is not, there is no sandhi to find, and what looks like a join is a stem plus an ending — exactly the trap पाठ ८-१० warned you about.

देशी शब्द मराठीचे स्वतःचे असतात आणि परभाषिक शब्द दुसऱ्या भाषांतून आलेले; पण मराठीत आल्यावर दोन्ही मराठीसारखेच सामान्यरूप घेतात.

नियम ४

देशी — डोंगर, झाड, पोर. परभाषिक — टेबल, तिकीट (इंग्रजी), खुर्ची, कागद, बाजार (फारसी), बटाटा, पाव (पोर्तुगीज). डोंगरावर, तिकिटाला, कागदावर — सगळीकडे तोच नियम.

However foreign a word's passport, once it is in Marathi it takes Marathi's oblique stem and Marathi's endings like everyone else.

तिकीट हे रूप लक्षात ठेवा — तिकीट या शब्दाचे सामान्यरूप तिकिटा- होते, म्हणजे ई चा इ होतो, अगदी विहीर या शब्दाचे विहिरी- होते तसे. परका शब्दही मराठीचे नियम शिकतो, हेच याचे उत्तम उदाहरण.

Watch तिकीट for a moment. Its oblique stem is तिकिटा- — the long ई shortens to इ, exactly as विहीर becomes विहिरी-. An English word arrived, and Marathi put it through a vowel-shortening rule that is centuries older than the railway. Borrowed words do not keep their own grammar; they take on ours.

पायरी पायरीने · Step by step

दुग्ध → दूध — तद्भवाची झीज

दुग्ध— संस्कृत मूळ शब्द — ग्ध हे जोडाक्षर
दुद्ध— जोडाक्षरातील दोन्ही व्यंजने सारखी होतात — प्राकृत पायरी
दूध— जोडाक्षर सुटले आणि मागचा स्वर दीर्घ झाला — मराठी रूप
दुधात— पुढे संधी नाही; फक्त सामान्यरूप दुधा- आणि प्रत्यय

हस्त → हात — तीच वाट

हस्त— संस्कृत मूळ शब्द — स्त हे जोडाक्षर
हत्थ— स् चा त् होऊन जोडाक्षर सारखे — प्राकृत पायरी
हात— जोडाक्षर सुटले, स्वर दीर्घ — मराठी तद्भव
हाताने— पाठ ३-१० मधले रूप — सामान्यरूप हाता- आणि प्रत्यय

टेबल + वर → टेबलावर — परभाषिक शब्दाची मराठी वाट

टेबल— इंग्रजीतून मराठीत आलेला परभाषिक शब्द
टेबला-— मराठी सामान्यरूप — पाठ ३-०१
टेबलावर— सामान्यरूपाला शब्दयोगी अव्यय; संधीचा प्रश्नच नाही

सराव · Practice

दूध हा शब्द कोणत्या प्रकारचा आहे?Which layer does दूध belong to?

खालीलपैकी तत्सम शब्द कोणता?Which of these is तत्सम?

कर्म या संस्कृत शब्दाचे मराठी तद्भव रूप ________ आहे.Give the tadbhava form of कर्म.

संधीचे नियम कोणत्या शब्दांना लागतात?Which words do the sandhi rules apply to?

बटाटा आणि पाव हे शब्द कोणत्या भाषेतून मराठीत आले?Which language gave Marathi बटाटा and पाव?

शब्द आणि त्याचा थर जुळवा.Match each word to its layer.