अनुस्वार आणि परसवर्ण
The dot and the nasal it stands for

शीर्षबिंदू पुढच्या वर्गाचा अनुनासिक दाखवतो — आणि मुलांना या शब्दातील टिंब वेगळेच काम करते.

The anusvāra dot stands for the nasal of the class that follows — and the dot in मुलांना is a different thing altogether.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

मला आंबा आवडतो हे वाक्य तुम्ही चौथ्या पातळीपासून म्हणत आहात, आणि मुलांना बोलवा हे त्याही आधी, तिसऱ्या पातळीपासून. दोन्ही शब्दांवर एकच टिंब आहे — पण ते दोन वेगवेगळी कामे करते. आंबा म्हणताना ब च्या आधी ओठ मिटतात, म्हणजे तिथे म् आहे. मुलांना म्हणताना असे काहीच होत नाही; तिथला आ नुसता नाकातून येतो.

You have been saying मला आंबा आवडतो since level 4 and मुलांना बोलवा since level 3, earlier still. Now look at the two dots. In आंबा the dot is a whole consonant: your lips shut for an म before the ब, and if they did not you would be saying आबा, which is a different word. In मुलांना nothing of the sort happens — the आ just comes out through your nose and the ना follows. One mark, two completely different jobs. This lesson is about telling them apart, and it needs nothing you have not already got: the sound grid of पाठ ८-०१ and the plural सामान्यरूप of पाठ ३-०९.

नियम · The rules

अनुस्वारापुढे वर्गीय व्यंजन आले, तर तो अनुस्वार त्याच वर्गाचा अनुनासिक असतो; या अनुनासिकाला परसवर्ण म्हणतात.

नियम १

गंगा = गङ्गा (पुढे ग, क-वर्ग, म्हणून ङ) · चंचल = चञ्चल (च-वर्ग, ञ) · पंडित = पण्डित (ट-वर्ग, ण) · अंत = अन्त (त-वर्ग, न) · आंबा = आम्बा (प-वर्ग, म). अशा जोडाला अनुनासिक संधी म्हणतात.

The dot is never a sound of its own: it is the nasal belonging to the row of the consonant that comes next. This joining of two sounds is called अनुनासिक संधी.

पाठ ८-०१ मध्ये अंक, पंच, अंत या शब्दांतून तुम्ही हे पाहिले होते. आता त्या गोष्टीला नाव मिळते — परसवर्ण, म्हणजे पुढच्या वर्णाच्या वर्गाचा अनुनासिक. वर्ग ठरला की अनुनासिक आपोआप ठरतो, कारण प्रत्येक वर्गातला पाचवा वर्ण हाच त्या वर्गाचा वर्गीय अनुनासिक असतो.

You met this as a curiosity in पाठ ८-०१; here it becomes a rule with a name. परसवर्ण literally means the sound that matches what follows, and the procedure is mechanical: find the next consonant, find its row, take the fifth letter of that row. You do not have to decide anything — your mouth has been doing it correctly since you were small, and now you can say why.

य, र, ल, व, श, ष, स, ह यांच्यापूर्वीचा अनुस्वार कोणत्याही वर्गाचा नसतो; तिथे मागचा स्वर नाकातून उच्चारला जातो — त्याला सानुनासिक उच्चार म्हणतात.

नियम २

संयम, संवाद, संशय, सिंह — या शब्दांत ङ, ञ, ण, न, म यांपैकी कोणताही येत नाही, कारण पुढचे व्यंजन कोणत्याच वर्गात बसत नाही.

These eight consonants stand outside the five-row grid, so there is no nasal to borrow. The vowel before the dot is simply nasalized instead.

म्हणजे टिंबाचा उच्चार पुढच्या वर्णावर अवलंबून असतो. पुढे वर्गीय व्यंजन असेल तर पूर्ण अनुनासिक ऐकू येते; नसेल तर फक्त सानुनासिक स्वर. दोन्ही वेळी लिहितो मात्र तेच एक टिंब.

So the dot has two readings, and the letter after it decides which one you get. Before a stop it is a full nasal consonant; before य र ल व श ष स ह it is only nasalization on the vowel. Say संवाद slowly and notice that your lips never close — there is no म in it, however much the spelling with a dot may suggest one.

शासनमान्य मराठी लेखननियमांप्रमाणे स्पष्ट उच्चारल्या जाणाऱ्या अनुनासिकाबद्दल शीर्षबिंदूच द्यावा; तत्सम शब्दांत परसवर्ण लिहिण्यासही मुभा आहे.

नियम ३

म्हणून प्रमाणलेखनात गंगा, पंडित, अंत असे लिहितो. गङ्गा, पण्डित, अन्त ही परसवर्णाची रूपे संस्कृत ग्रंथांत दिसतात, मराठी वहीत नाही.

Pronounce the nasal, write the dot. The conjunct spellings are correct Sanskrit and optional in तत्सम words, but standard written Marathi uses the dot.

हा नियम उच्चाराचा नाही, लेखनाचा आहे. उच्चारात ङ, ञ, ण, न, म हे पाचही ऐकू येतात; कागदावर मात्र एकच चिन्ह उमटते. दोन गोष्टी वेगळ्या ठेवल्या की गोंधळ होत नाही — कानाचा नियम वेगळा, लेखणीचा नियम वेगळा.

Keep the two levels apart and the whole topic becomes easy: pronunciation has five nasals, spelling has one dot. Marathi made this choice deliberately, and it is why you will never be asked to write पण्डित in a Marathi exam even though that is exactly what you say.

अनेकवचनी सामान्यरूपावरचा अनुस्वार (मुलांना, घरांत, त्यांचा) हा परसवर्ण नव्हे; तो पुढच्या व्यंजनाचा नसून त्या शब्दाच्या रूपाचा भाग असतो.

नियम ४

मुले → मुलां- + ना = मुलांना. इथे दोन वर्ण एकत्र येऊन बदलतच नाहीत, म्हणून हा संधी नाही. घरात म्हणजे एका घरात, घरांत म्हणजे अनेक घरांत — फरक फक्त त्या टिंबाचा.

This dot is grammar, not phonetics. It marks the oblique plural you learned in पाठ ३-०९, and it stays put whatever letter follows.

याची खात्री करून पाहा — मुलांचा या रूपात पुढे च आहे, तरी टिंब ञ असा वाजत नाही; मुलांना या रूपात पुढे न आहे, तरी तो न टिंबातून आलेला नाही. आणि घरात व घरांत यांत पुढचा वर्ण तोच त आहे, पण अर्थ वेगळा. म्हणजे हे टिंब पुढच्या वर्णाकडे बघतच नाही.

Here is the proof, and it is worth doing out loud. In मुलांचा the next letter is च, yet nobody pronounces a ञ. In घरात and घरांत the next letter is the same त, yet the words mean different things — in the house, in the houses. A परसवर्ण dot depends entirely on what follows; this dot ignores what follows completely. Different dot, different rule, different chapter of the grammar.

पायरी पायरीने · Step by step

गंगा — टिंबामागचा अनुनासिक शोधणे

गं + गा— टिंबापुढे ग आहे
ग = क-वर्ग— क ख ग घ ङ — उच्चारस्थान कंठ्य, पाठ ८-०१
क-वर्गाचा अनुनासिक = ङ— प्रत्येक वर्गातील पाचवा वर्ण म्हणजे वर्गीय अनुनासिक
गङ्गा— अनुस्वाराचा परसवर्ण — नियम १
गंगा— लेखनात मात्र शीर्षबिंदूच — नियम ३

पंडित आणि संवाद — एकच टिंब, दोन उत्तरे

पं + डित— पुढे ड — ट-वर्गातील व्यंजन
पण्डित— ट-वर्गाचा अनुनासिक ण, म्हणून परसवर्ण ण — नियम १
सं + वाद— पुढे व — व कोणत्याच वर्गात नाही
संवाद— इथे अनुनासिक नाही; अ हा स्वर सानुनासिक होतो — नियम २

मुलांना — इथे परसवर्ण नाही

मुले— अनेकवचनी मूळ रूप
मुलां-— अनेकवचनी सामान्यरूपावर अनुस्वार — पाठ ३-०९
मुलां + ना— सामान्यरूपाला प्रत्यय लागतो
मुलांना— टिंबाचा पुढच्या वर्णाशी संबंध नाही; ते रूपाचेच अंग आहे — नियम ४

सराव · Practice

गंगा या शब्दातील अनुस्वार कोणत्या अनुनासिकाचा आहे?Which nasal is the anusvāra in गंगा?

आंबा या शब्दातील अनुस्वार ________ या अनुनासिकाचा आहे.Name the nasal hiding in आंबा.

खालीलपैकी कोणत्या शब्दातील अनुस्वाराला वर्गीय अनुनासिक नाही?In which word does the dot not stand for a class nasal?

अंक, पंच, अंत, आंबा — यांतील अनुनासिक याच क्रमाने लावा.Give the hidden nasals of अंक, पंच, अंत, आंबा in that order.

मुलांना या शब्दातील अनुस्वार काय दाखवतो?What does the anusvāra in मुलांना mark?

शब्द आणि त्यातील अनुनासिक जुळवा.Match each word to the nasal its dot stands for.