विसर्गसंधी
The visarga at the join

या अभ्यासक्रमातला पहिला शब्द नमस्कार होता. तो एक शब्द नाही — नमः आणि कार यांचा जोड आहे. नमः म्हणजे नमन आणि कार म्हणजे करणे. नमः च्या शेवटी विसर्ग होता; पुढे क आला आणि त्या विसर्गाचा स् झाला. तुम्ही रोज म्हणत असलेल्या शब्दात एक संधी लपला आहे.

The first word of this whole course was नमस्कार, and it too is a join. नमः means a bowing, कार means the making of it — the act of bowing. The नमः ends in a विसर्ग, that pair of dots you see in दुःख and प्रातः, and when क came after it the विसर्ग hardened into स्. You have been performing a sandhi rule every time you greeted somebody. This lesson is the last of the three kinds: what happens when a विसर्ग stands at the join.

मनोरथ म्हणजे मनाची इच्छा, तपोबल म्हणजे तपाचे बळ आणि यशोधन म्हणजे ज्याचे धन यश आहे तो. तिन्ही शब्दांत तोच नियम दिसतो — विसर्गाच्या आधी अ आहे आणि पुढे मृदु वर्ण आहे, म्हणून अः चा ओ झाला. यश हा शब्द तुम्ही सहाव्या पातळीत वापरला होता; इथे तो जुन्या यशः या रूपात परत आला आहे.

मनोरथ is a wish of the mind, तपोबल the strength that austerity gives, यशोधन one whose wealth is fame. All three show one rule at work: an अ before the विसर्ग, a voiced sound after it, and the two of them fusing into ओ. You used यश back in level 6 when you talked about effort and success; here it turns up in its older shape यशः, and the ओ of यशोधन is the fingerprint of that lost विसर्ग.

आधीचा स्वर कोणता आहे यावर उत्तर बदलते. अ असेल तर ओ येतो; इ किंवा उ असेल तर र् येतो. म्हणून मनः चा मनो होतो पण निः चा निर् होतो. दुर्जन म्हणजे वाईट माणूस — सज्जनाच्या नेमका उलट.

Which answer you get depends on the vowel sitting before the विसर्ग. If it is अ you get ओ; if it is इ or उ you get र्. So मनः becomes मनो but निः becomes निर्. Learn the two words as a pair: सज्जन from the last lesson is the good man, दुर्जन is the bad one, and each was built by a different sandhi rule.

मागच्या पाठात जो जुळवून घेण्याचा नियम पाहिला, तोच इथेही चालतो. च तालव्य आहे, म्हणून त्याच्या आधी तालव्य ऊष्म वर्ण श् येतो — निश्चय. ट मूर्धन्य आहे, म्हणून ष्. त दंत्य आहे, म्हणून स्. विसर्ग स्वतःची जागा सोडून पुढच्या वर्णाच्या जागी जातो.

This is the same accommodation you saw with consonants last lesson. च is palatal, so the visarga becomes the palatal sibilant श् — निश्चय, a firm decision. ट is retroflex, so it becomes ष्. त is dental, so it becomes स्, which is exactly what happened in नमस्कार. The visarga leaves its own place at the throat and moves to the place of whatever follows it.

र् पुढे आणखी एक र् टिकत नाही, म्हणून विसर्ग नाहीसा होतो; पण त्याची भरपाई म्हणून आधीचा इ दीर्घ होऊन ई होतो. नीरस म्हणजे रस नसलेला — कंटाळवाणा. लिहिताना नि नाही, नी लिहा; तोच दीर्घ स्वर हा नियम लागल्याची एकमेव खूण आहे.

Rule 2 would have turned this विसर्ग into र्, but a र् cannot stand in front of another र्. So the विसर्ग simply disappears — and the short इ before it stretches to ई to make up for the loss. नीरस means without रस, without juice: dull. Spell it with the long नी, because that vowel is the only visible trace of the rule.