ऱ्हस्व आणि दीर्घ
Short and long

'दिन' म्हणजे दिवस. 'दीन' म्हणजे गरीब, दुबळा. लिहिताना फरक फक्त एका वेलांटीचा, पण अर्थ पूर्ण वेगळा. तसेच 'सुत' म्हणजे मुलगा आणि 'सूत' म्हणजे धागा. मराठीत स्वर किती वेळ धरला जातो हे मोजले जाते, आणि ते मोजमाप अर्थ ठरवते. म्हणून ऱ्हस्व-दीर्घ हा लेखनातला किरकोळ तपशील नाही; तो शब्द कोणता आहे हेच सांगतो.

दिन means a day; दीन means poor, helpless, pitiable. On the page the difference is one stroke; in the ear it is the length of a single vowel; in meaning it is everything. The same holds for सुत, a son, against सूत, thread. Marathi measures how long you hold a vowel, and the measurement decides which word came out of your mouth. This is why ऱ्हस्व and दीर्घ are not a spelling nicety to be tidied up later — they are the difference between one word and another.

ऱ्हस्व-दीर्घ जोड्या तीन आहेत — अ आणि आ, इ आणि ई, उ आणि ऊ. ऋ आणि लृ हे ऱ्हस्व आहेत आणि त्यांना मराठीत दीर्घ जोडीदार नाही. उरलेले चार — ए, ऐ, ओ, औ — नेहमीच दीर्घ असतात, आणि त्याला एक कारण आहे.

Three of the vowels come in matched pairs — अ/आ, इ/ई, उ/ऊ — and in each pair the second is simply the first held longer. ऋ and the vestigial लृ are short and have no long partner in living Marathi. That leaves ए ऐ ओ औ, which are always long, never short. There is a reason for that, and it is worth knowing because it explains their shape as well as their length.

आता लिपीकडे पाहा. व्यंजनाला स्वर जोडताना पूर्ण स्वर लिहीत नाहीत; त्याऐवजी लहान चिन्ह वापरतात. या चिन्हाला स्वरचिन्ह म्हणतात — ा ि ी ु ू े ै ो ौ. एका व्यंजनाची अशी बारा रूपे होतात, आणि त्या बारा रूपांच्या ओळीला बाराखडी म्हणतात — क का कि की कु कू के कै को कौ कं कः.

Now look at the writing. When a vowel joins a consonant you do not write the full letter; you write a small mark instead, and that mark is a स्वरचिन्ह — ा ि ी ु ू े ै ो ौ. Run one consonant through the whole set and you get twelve shapes, which is what बाराखडी means: बारा is twelve. Every Marathi child learns क का कि की कु कू के कै को कौ कं कः before learning anything else, and the last two of the twelve are the pair this level takes apart next.

लिहिताना एक गोष्ट लक्षात ठेवा: 'कि' मधले चिन्ह अक्षराच्या डाव्या बाजूला दिसते, पण उच्चार व्यंजनानंतरच होतो. डोळ्यांना आधी आणि कानाला नंतर — हीच देवनागरीची गंमत आहे.

One quirk of the script is worth pointing out before it trips you up. In कि the little hook sits to the left of the consonant, but it is pronounced after it — ka-i, never i-ka. The eye meets it first and the ear meets it second. Nothing else in Devanagari behaves this way, and it catches every learner exactly once.

मराठी शब्दांच्या शेवटी येणारा इकार आणि उकार दीर्घ लिहितात — मुलगी, नदी, भाजी, वाळू, बाजू. संस्कृतातून जसेच्या तसे आलेले शब्दही मराठीत लिहिताना दीर्घान्तच होतात — कवी, ऋषी, गुरू, प्रभू. अपवाद दोनच — आणि, नि, परंतु ही अव्यये ऱ्हस्वच राहतात, आणि दुसरा शब्द जोडला की पहिला भागही ऱ्हस्वच राहतो — कविराज, गुरुवर्य.

A practical spelling habit follows from all this. In words that are Marathi's own, a final इ or उ is written long: मुलगी, नदी, भाजी, वाळू, बाजू. Words taken straight from Sanskrit are written the same way once Marathi writes them — कवी, ऋषी, गुरू, प्रभू — even though Sanskrit itself keeps the vowel short. Only two things stay short: the little unchanging words आणि, नि, परंतु, and the first half of a joined word, as in कविराज and गुरुवर्य. So when your hand hesitates over the last letter, the question to ask is whether the word is standing on its own.

तुमच्या नावाची बाराखडी लिहा — पहिले अक्षर घ्या आणि त्याची बारा रूपे लिहून काढा. मग जोड्या मोठ्याने म्हणा आणि दुसरा शब्द जास्त वेळ धरा: दिन-दीन, सुत-सूत, कि-की. शेवटी 'मुलगी' हा शब्द लिहा आणि स्वतःला विचारा — शेवटची वेलांटी दीर्घच का? उत्तर मराठीत बोलून पाहा.

Write out the बाराखडी of the first letter of your own name — all twelve shapes, by hand, once. Then say the pairs aloud and hold the second one visibly longer: दिन-दीन, सुत-सूत, कि-की. Finally, look at मुलगी and ask yourself why it cannot be written मुलगि; if you can answer that out loud, in Marathi, the lesson has landed. Tomorrow, check the last letter of every Marathi word you write.