अनुस्वार आणि विसर्ग
Anusvāra and visarga

शीर्षबिंदू आणि दोन टिंबे — दोन्ही स्वरादी; दोघांनाही आधी स्वर लागतो.

The dot on the head and the two dots beside it: both need a vowel in front of them, and both change meaning.

वाचा · Read

ही दोन वाक्ये वाचा. 'आमच्या घरात चार माणसे आहेत.' आणि 'गावातल्या सगळ्या घरांत वीज आली.' पहिल्यात एक घर आहे, दुसऱ्यात अनेक. फरक एका टिंबाचा — 'घरात' आणि 'घरांत'. ते टिंब लिहायचे विसरलात की वाक्याचे वचनच बदलते. मराठीत हा बिंदू सजावट नाही; तो अर्थ वाहून नेतो.

Read these two sentences. आमच्या घरात चार माणसे आहेत — four people live in our house. गावातल्या सगळ्या घरांत वीज आली — every house in the village got electricity. One house in the first, many in the second, and the entire difference is a dot over the letter. Leave it out and you have changed the number of your sentence without noticing. In Marathi that dot is not decoration; it carries meaning, and this lesson is about knowing exactly when it is required and when writing it is simply a mistake.

स्पष्टीकरण · Explanation

ज्यांचा उच्चार करण्यापूर्वी स्वराचा उच्चार करावा लागतो, त्यांना स्वरादी म्हणतात; अनुस्वार आणि विसर्ग हे दोन स्वरादी आहेत.

नियम १

'अं' म्हणताना आधी 'अ' लागतो, मग शीर्षबिंदू. 'अः' म्हणताना आधी 'अ', मग दोन टिंबे. म्हणून हे स्वतंत्र वर्ण नाहीत.

स्वरादी means 'having a vowel at the start'. Neither sign can be pronounced on its own: you must say a vowel first and then add the nasal hum or the light breath. That is why the alphabet counts them apart from the twelve real vowels.

अनुस्वार म्हणजे अक्षरावर दिलेला बिंदू; त्याला शीर्षबिंदू असेही म्हणतात, कारण तो अक्षराच्या डोक्यावर बसतो. त्याचा उच्चार नाकातून येतो. गंमत अशी की एकाच बिंदूचा उच्चार सगळीकडे सारखा नसतो — 'अंक' मधला आणि 'अंत' मधला वेगळा वाजतो. तो पुढे कोणते व्यंजन येते यावर ठरतो; याचे नेमके स्पष्टीकरण आठव्या पातळीवर.

The अनुस्वार is the dot on top, and its other name शीर्षबिंदू says exactly that — head-dot. It stands for a nasal sound, air coming down your nose. Here is the surprising part: the one dot is not one sound. Say अंक and then अंत slowly and you will hear that the nasal changes shape, because it borrows the place of the consonant that follows it. Level 8 gives that mechanism its full explanation; for now, notice that your mouth already handles it.

स्पष्ट उच्चारल्या जाणाऱ्या अनुनासिकाबद्दल अक्षरावर शीर्षबिंदू द्यावा; उच्चार स्पष्ट नसेल तर देऊ नये.

नियम २

संधी, अंतर, चंद्र, पंख, आंबा — इथे नाकातला उच्चार स्पष्ट ऐकू येतो, म्हणून बिंदू. 'गाव', 'ठिकाण' यांत तो नाही, म्हणून बिंदूही नाही.

Write the dot where a nasal is actually heard, and nowhere else. संधी, अंतर, चंद्र, पंख, आंबा all have one. Older Marathi wrote गांव; standard modern spelling is गाव, because no nasal is pronounced there.

दुसरी जागा जिथे अनुस्वार अनिवार्य आहे ती तुम्हाला तिसऱ्या पातळीपासून माहीत आहे — अनेकवचनी सामान्यरूप. मुले या शब्दाचे सामान्यरूप मुलां-, म्हणून मुलांना, मुलांचा, मुलांबरोबर. तसेच घरे → घरां- → घरांत, आणि मुली → मुलीं- → मुलींना. एकवचनात बिंदू नाही, अनेकवचनात तो चुकवून चालत नाही.

The second place the dot is compulsory is one you have been using since level 3 without a name for it: the oblique plural. मुले gives the stem मुलां-, and from there मुलांना, मुलांचा, मुलांबरोबर. घरे gives घरां- and so घरांत; मुली gives मुलीं- and so मुलींना. The singular has no dot and the plural cannot do without one. This single rule accounts for most of the अनुस्वार you will ever write in your own sentences.

घरात आणि घरांत — एक टिंब, एक वचन

घर → घरा- + त = घरात— एकवचन — सामान्यरूप घरा-, बिंदू नाही
घरे → घरां- + त = घरांत— अनेकवचन — सामान्यरूपावर अनुस्वार अनिवार्य
मुले → मुलां- + ना = मुलांना— तोच नियम, तोच बिंदू
मुली → मुलीं- + ना = मुलींना— स्त्रीलिंगी अनेकवचनातही तसेच

आता विसर्ग. अक्षराच्या पुढे दिलेली दोन उभी टिंबे — ः. त्याचा उच्चार हलक्या 'ह' सारखा होतो. मराठीत विसर्ग जवळजवळ फक्त संस्कृतातून आलेल्या शब्दांत भेटतो — दुःख, स्वतः, पुनः, क्रमशः, विशेषतः, अंतःकरण, प्रातःकाल. मराठीच्या स्वतःच्या शब्दात विसर्ग येत नाही; तिथे तो लिहिणे ही चूक आहे.

Now the विसर्ग: the two small dots that follow a letter, ः. It is pronounced as a light breath, close to a soft ह — say दुःख slowly and you will hear it, though in fast speech most people turn it into a doubled consonant. In Marathi the sign lives almost entirely in words borrowed whole from Sanskrit: दुःख, स्वतः, पुनः, क्रमशः, विशेषतः, अंतःकरण, प्रातःकाल. A word that is Marathi's own never takes one, so if you find yourself writing a विसर्ग on an everyday word, stop.

शब्द · Vocabulary

शब्द	Meaning	टीप · Note
अनुस्वार	anusvāra, the nasal dot	पुल्लिंगी; अक्षरावरचा बिंदू
विसर्ग	visarga, the two dots ः	पुल्लिंगी; हलक्या 'ह' सारखा उच्चार
शीर्षबिंदू	the head-dot	पुल्लिंगी; अनुस्वाराचे दुसरे नाव
स्वरादी	a sign needing a vowel before it	पुल्लिंगी; अं आणि अः हे दोन
उच्चार	pronunciation	पुल्लिंगी; वर्ण तोंडातून बाहेर पडण्याची रीत

सराव · Practice

'सगळ्या घरांत वीज आली' — इथे किती घरे आहेत?How many houses are there in this sentence?

मुली + ना = ________Attach -ना to the plural मुली.

विसर्ग कोणत्या शब्दात येतो?Which word takes a विसर्ग?

'स्वरादी' म्हणजे काय?What does स्वरादी mean?

जोड्या लावा.Match the sign to its job.

वाक्य लावा.Arrange the sentence.

वापरून पाहा · Use it

तुम्ही लिहिलेला किंवा वाचलेला मराठीतला एक परिच्छेद घ्या आणि त्यातले सगळे शीर्षबिंदू शोधून काढा. प्रत्येकाला एकच प्रश्न विचारा — हा अनेकवचनी सामान्यरूपाचा आहे, की नाकातला उच्चार स्पष्ट ऐकू येतो म्हणून आहे? दोन्ही उत्तरे 'नाही' असतील, तर तो बिंदू तिथे नको. मग स्वतःची पाच वाक्ये लिहा — तीन अनेकवचनी आणि दोन एकवचनी.

Take any paragraph of Marathi you have written or can find, and hunt down every head-dot in it. Put one question to each: is this an oblique plural, or is a nasal genuinely audible here? If the answer is no both times, the dot does not belong. Then write five sentences of your own — three with a plural noun carrying an ending (मुलांना, घरांत, मुलींबरोबर) and two with the same nouns in the singular — and read all five aloud so your ear learns to hear the dot you are writing.