वर्णमाला
The alphabet as a system

इंग्रजीत a b c d असा क्रम का, याला कारण नाही. तो पाठ करण्याशिवाय पर्याय नाही. देवनागरी वर्णमाला तशी नाही. तिचा क्रम तुमच्या तोंडातून आलेला आहे — आधी एकटे उच्चारता येणारे वर्ण, मग एकट्याने उच्चारता न येणारे; आणि हे दुसरे वर्ण घशापासून सुरू होऊन ओठांवर संपतात. ही पाठ करायची यादी नाही; ही समजून घ्यायची रचना आहे.

There is no reason on earth why English runs a b c d; you simply memorised it as a child and never asked. The देवनागरी वर्णमाला is not like that. Its order came out of a mouth. First come the sounds that can stand alone, then the sounds that cannot — and those are laid out in five tidy rows that begin at the back of your throat and walk forward until your lips close. Once you see the plan, the alphabet stops being a chart on a classroom wall and becomes something you can follow with your tongue.

वर्ण म्हणजे भाषेचा सर्वात लहान तुकडा — जो आणखी तोडता येत नाही. या वर्णांच्या क्रमाने लावलेल्या मालेला वर्णमाला म्हणतात. मराठी वर्णमालेत बारा स्वर, अं आणि अः हे दोन वर्ण, आणि चौतीस व्यंजने — असे एकूण अठ्ठेचाळीस वर्ण मानले जातात. अं आणि अः यांचा वेगळा विचार याच पातळीवरच्या चौथ्या पाठात करू.

A वर्ण is the smallest piece of the language, the bit that cannot be cut any smaller, and वर्णमाला is those pieces strung in order — माला is a garland. The usual count for Marathi is forty-eight: twelve vowels, the two extra signs अं and अः, and thirty-four consonants. The two odd ones out get a lesson of their own later in this level, because they are not really independent letters at all.

स्वर बारा — अ आ इ ई उ ऊ ऋ लृ ए ऐ ओ औ. यांतला ऋ फक्त संस्कृतातून आलेल्या शब्दांत भेटतो — ऋतू, ऋषी; आणि लृ आता कुठेच वापरात नाही. इंग्रजीतून आलेल्या शब्दांसाठी मराठीने पुढे अॅ आणि ऑ ही दोन चिन्हे घेतली — बॅग, कॉफी, डॉक्टर.

The twelve vowels are अ आ इ ई उ ऊ ऋ लृ ए ऐ ओ औ. Two of them barely live in Marathi: ऋ turns up only in words borrowed from Sanskrit such as ऋतू and ऋषी, and लृ is more or less a museum piece. At the other end, Marathi has quietly added two signs the old list never had — अॅ and ऑ, which is how बॅग, कॉफी and डॉक्टर get written at all. A living alphabet keeps adjusting.

ओळींचा शेवटचा वर्ण पाहा — ङ ञ ण न म. हे सगळे नाकातून येणारे उच्चार आहेत, आणि प्रत्येक आपापल्या ओळीच्या जागीच होतो. हा योगायोग नाही. पंचवीसनंतर आणखी नऊ व्यंजने येतात — य र ल व श ष स ह ळ. यांतले शेवटचे ळ हे मराठीचे स्वतःचे आहे.

Now read down the last column of the five rows: ङ ञ ण न म. Every one of them comes through the nose, and every one is made at exactly the place its row is made — the grid is doing real work. After the twenty-five come nine more consonants, य र ल व श ष स ह ळ, and the last of those is the one Marathi is proudest of. ळ makes काळ a different word from काल, and it gets a lesson to itself later in this level.

लिपीविषयीची एक गोष्ट सर्वात महत्त्वाची — प्रत्येक व्यंजनाच्या अक्षरात 'अ' हा स्वर आधीच आहे. 'क' म्हणजे क् नव्हे, तर क् + अ. म्हणूनच देवनागरीत मोजताना सुटे ध्वनी नव्हे, तर अक्षरे मोजली जातात. मराठी पूर्वी मोडी लिपीतही लिहिली जात असे; आज ती देवनागरीत — बाळबोध वळणात — लिहितात.

One fact about the लिपी matters more than any other: a consonant letter already carries the vowel अ inside it. क is not k, it is ka. That is why Devanagari counts in syllables rather than in single sounds, and why the next three lessons are all about managing that hidden अ — changing it, silencing it, stacking letters on top of it. Marathi was also written for centuries in the running मोडी script; the printed देवनागरी you are reading, in its बाळबोध form, is what the language settled on.

पाचही ओळी हळू, मोठ्याने म्हणा — क ख ग घ ङ · च छ ज झ ञ · ट ठ ड ढ ण · त थ द ध न · प फ ब भ म. म्हणताना कागदाकडे नको, जिभेकडे लक्ष द्या: प्रत्येक ओळीत ती पुढे सरकते आणि शेवटी ओठ मिटतात. मग तुम्हाला येणारे पाच शब्द घ्या — काका, चहा, टोपी, तांदूळ, पाणी — आणि प्रत्येकाचे पहिले अक्षर कोणत्या ओळीतले ते सांगा.

Recite the five rows aloud, slowly, and watch your tongue instead of the page: क ख ग घ ङ, च छ ज झ ञ, ट ठ ड ढ ण, त थ द ध न, प फ ब भ म. You should feel the point of contact travel forward row by row until your lips shut on म. Then take five words you already know — काका, चहा, टोपी, तांदूळ, पाणी — and say which row each one begins in. Do that for a week with any word that catches your eye and the grid stops being a chart and starts being a map of your own mouth.