बोलीभाषा आणि प्रमाणभाषा
Spoken vs written

बोलताना एक रूप, लिहिताना दुसरे — मी जातोय आणि मी जात आहे.

One shape for speech, another for writing: मी जातोय beside मी जात आहे.

ऐका · Listen

निबंधातली चूक
जोशी बाई —नीता, तू निबंधात लिहिले आहेस — मी रोज शाळेत जातोय.
Nītā, in your essay you have written मी रोज शाळेत जातोय.
नीता —पण बाई, घरात मी असेच बोलते.
But madam, at home that is exactly how I speak.
जोशी बाई —बोलताना चालते. लिहिताना मात्र — मी रोज शाळेत जात आहे.
In speech it passes. In writing, though: मी रोज शाळेत जात आहे.
नीता —म्हणजे बोलताना एक भाषा आणि लिहिताना दुसरी?
So one language for speaking and another for writing?
जोशी बाई —दोन भाषा नाहीत. एकाच भाषेची दोन रूपे — बोलीभाषा आणि प्रमाणभाषा.
Not two languages. Two forms of one language: बोलीभाषा and प्रमाणभाषा.
नीता —आणि मी नाय लिहिले तर?
And if I write नाय?
जोशी बाई —नाय हा बोलीतला शब्द. लिहिताना नाही.
नाय belongs to speech. In writing it is नाही.
नीता —काय करतोयस — हेसुद्धा चुकीचे का?
काय करतोयस — is that wrong too?
जोशी बाई —निबंधात चुकीचे. तिथे काय करतोस असे लिही.
In an essay, yes. There you write काय करतोस.
नीता —समजले, बाई. धन्यवाद.
I see, madam. Thank you.

स्पष्टीकरण · Explanation

प्रमाणभाषा म्हणजे पुस्तकातली, पत्रातली, बातमीतली आणि परीक्षेतली मराठी. बोलीभाषा म्हणजे घरात, मित्रांत आणि बाजारात बोलतात ती मराठी. दोन्ही खऱ्या मराठीच आहेत; फक्त जागा वेगळ्या.

प्रमाणभाषा is the Marathi of books, letters, newspapers, radio and examinations — one shape agreed across all of Maharashtra. बोलीभाषा is the Marathi people actually talk at home, with friends, at the vegetable stall, and it is not the same in every district. Neither is a corruption of the other. What gets you marked down is not speaking बोलीभाषा but putting it where प्रमाणभाषा was expected — and, just as bad, talking to your own family in the language of a government circular.

चार नेहमीच्या जोड्या लक्षात ठेवा. बोलीत मी जातोय — लिहिताना मी जात आहे. बोलीत काय करतोयस — लिहिताना काय करतोस. बोलीत नाय — लिहिताना नाही. बोलीत मला पायजे — लिहिताना मला हवे आहे.

Four pairs cover most of what a learner gets wrong. मी जातोय, मी करतोय — the -य that swallows आहे — become मी जात आहे, मी करत आहे. काय करतोयस becomes काय करतोस. नाय becomes नाही. मला पायजे becomes मला हवे आहे. Learn both columns: recognise the left one when you hear it, write the right one always. Which district's बोली you eventually pick up is a matter for much later in this course.

औपचारिक ठिकाणी — अर्जात, सभेत, मुख्याध्यापकांशी किंवा अनोळखी माणसाशी बोलताना — प्रमाणभाषा आणि तुम्ही किंवा आपण. अनौपचारिक ठिकाणी — मित्रांशी, भावंडांशी — बोलीभाषा आणि तू. हाच शिष्टाचार. कृपया, माफ करा, धन्यवाद हे शब्द औपचारिक बोलण्यात सोडू नका.

Register and address travel together. Formal setting — an application, a meeting, a headmaster, a stranger on a train — means प्रमाणभाषा and तुम्ही or आपण. Informal setting — friends, brothers and sisters, people your own age you know well — means बोलीभाषा and तू. Getting this right is शिष्टाचार, ordinary good manners, and Marathi speakers notice it instantly. The three words that carry the formal side are कृपया, माफ करा and धन्यवाद; never drop them there, and do not sprinkle them on your closest friends, who will ask what has got into you.

शब्द · Vocabulary

शब्द	Meaning	टीप · Note
प्रमाणभाषा	standard language	स्त्रीलिंगी; प्रमाणभाषेत लिहा
बोलीभाषा	spoken dialect	स्त्रीलिंगी; short form बोली
औपचारिक	formal	विशेषण; रूप बदलत नाही — औपचारिक पत्र, औपचारिक भाषा
अनौपचारिक	informal	विशेषण; अन- लागून विरुद्ध अर्थ
शिष्टाचार	etiquette, good manners	पुल्लिंगी

सराव · Practice

निबंधात कोणते वाक्य लिहाल?Which sentence belongs in an essay?

बोलीत — काय करतोयस? प्रमाणभाषेत — काय ________?Give the standard form of काय करतोयस.

बोलीत — मला पायजे. प्रमाणभाषेत — मला ________ आहे.Give the standard form of मला पायजे.

मुख्याध्यापकांशी बोलताना कोणते रूप योग्य?Talking to the headmaster, which is right?

वाक्य लावा — In an examination we use the standard language.Put the words in order.

बोलीतले रूप आणि प्रमाणभाषेतले रूप जुळवा.Match the spoken form to its written form.

वापरून पाहा · Use it

आज तुम्ही मित्राला जे सांगाल ते चार वाक्यांत बोला — बोलीभाषेत, जसे बोलता तसे. मग तीच चार वाक्ये प्रमाणभाषेत लिहा. जातोय, करतोयस, नाय, पायजे हे शब्द लिहिताना बदलले का, ते तपासा.

Say four sentences out loud about your day, exactly as you would to a friend — जातोय and नाय and all. Then write those same four sentences down as प्रमाणभाषा: every जातोय becomes जात आहे, every करतोयस becomes करतोस, every नाय becomes नाही, every पायजे becomes हवे आहे. Compare the two versions side by side. The gap between them is the thing this lesson is about, and once you can move across it on purpose you can sound right in a letter and human at a tea stall.