वाक्प्रचार
Idioms

शब्द ओळखीचे, पण अर्थ वेगळा — हात मारणे, डोळा लागणे, तोंड देणे.

Phrases whose every word you know but whose meaning you cannot add up.

ऐका · Listen

काल काय झाले?
मीरा —काल तू सिनेमाला आला नाहीस. काय झाले?
You didn't come to the film yesterday. What happened?
राहुल —अगं, जेवणानंतर वाचत बसलो आणि मला डोळा लागला.
Well, after dinner I sat down to read and my eye went off.
मीरा —डोळा लागला? म्हणजे डोळ्याला काही लागले का?
Your eye went off? You mean something hit your eye?
राहुल —नाही नाही! डोळा लागणे म्हणजे झोप लागणे. हा वाक्प्रचार आहे.
No, no! डोळा लागणे means to fall asleep. It is an idiom.
मीरा —हो, बरोबर. शब्द ओळखीचे, पण अर्थ वेगळा.
Oh yes, of course. Familiar words, a completely different meaning.
राहुल —मग सकाळी उठलो आणि आईच्या पोळी-भाजीवर चांगला हात मारला.
Then I got up in the morning and made a solid job of Mother's poli and bhaji.
मीरा —बहुतेक सकाळी तुला खूप भूक लागली असेल.
You were probably very hungry in the morning.
राहुल —नक्कीच! पण कालचे काम तसेच राहिले. आता उद्या त्याला तोंड द्यावे लागेल.
Certainly! But yesterday's work is still sitting there. Now I will have to face it tomorrow.
मीरा —ही तुझी नेहमीची गोष्ट आहे, राहुल!
This is your usual story, Rahul!

स्पष्टीकरण · Explanation

वाक्प्रचार म्हणजे ठरलेली शब्दजोडी. तिच्यातला प्रत्येक शब्द तुम्हाला माहीत असतो, पण त्यांची बेरीज केली तरी अर्थ मिळत नाही. वाक्प्रचाराच्या शेवटी नेहमी क्रियापद असते, आणि तेच क्रियापद वाक्यात बदलते.

An idiom is a phrase that has agreed, once and for all, to mean something its words do not say. Every word in डोळा लागणे is one you learned in level 3 — डोळा is an eye, लागणे is to be attached — and the phrase means to doze off. You cannot reason your way to that; you learn it whole. Notice too that a Marathi वाक्प्रचार always ends in a verb, and that verb behaves normally: डोळा लागतो, डोळा लागला, डोळा लागेल.

तीन वाक्प्रचार पाहा. मला डोळा लागला — झोप लागली. त्याने जेवणावर हात मारला — भरपूर खाल्ले. तिने संकटाला तोंड दिले — ती घाबरली नाही. हात मारणे आणि तोंड देणे यांत भूतकाळात करणाऱ्याला -ने लागतो, आणि क्रियापद हात, तोंड या शब्दांप्रमाणे बदलते. डोळा लागणे वेगळे — तिथे -ने नाही, झोपणाऱ्याला -ला लागतो.

Three to start with. डोळा लागणे — to doze off; the sleeper stands in the -ला, so it is मला डोळा लागला, never मी डोळा लागलो. हात मारणे — to help yourself heartily to food, with the food taking -वर: त्याने जेवणावर हात मारला. तोंड देणे — to face something hard: तिने संकटाला तोंड दिले. Watch the endings and you will see the old rule underneath: हात is पुल्लिंगी so the verb is मारला, तोंड is नपुंसकलिंगी so it is दिले. The idiom is fixed, but the grammar inside it is the grammar you already know.

बहुतेक, नक्कीच आणि नेहमीचा हे तीन शब्द तुम्ही किती खात्रीने बोलता, ते सांगतात. बहुतेक — कदाचित खरे. नक्कीच — पक्के खरे. नेहमीचा हे विशेषण नामाप्रमाणे बदलते — नेहमीचा रस्ता, नेहमीची वेळ, नेहमीचे काम.

Three small words for how sure you are. बहुतेक hedges — बहुतेक तो येईल, he will probably come; it also means 'most of' before a noun (बहुतेक लोक). नक्कीच is the opposite, a flat guarantee: नक्कीच येईन. And नेहमीचा is the adjective made from नेहमी, 'the usual one', which agrees like every आकारान्त adjective: नेहमीचा रस्ता, नेहमीची वेळ, नेहमीचे काम. Use them while you are still hunting for an idiom — they buy you a second to think.

शब्द · Vocabulary

शब्द	Meaning	टीप · Note
वाक्प्रचार	idiom	पुल्लिंगी; शेवटी नेहमी क्रियापद येते
अर्थ	meaning	पुल्लिंगी; याचा अर्थ काय? — सामान्यरूप अर्था-
बहुतेक	probably; most of	क्रियाविशेषण; बहुतेक तो येईल, बहुतेक लोक
नक्कीच	certainly	क्रियाविशेषण; नक्की या शब्दाला -च लागून जोर येतो
नेहमीचा	usual	विशेषण — नेहमीचा, नेहमीची, नेहमीचे
संकट	trouble, crisis	नपुंसकलिंगी; सामान्यरूप संकटा- — संकटाला तोंड देणे
डोळा लागणे	to doze off	वाक्प्रचार; झोपणाऱ्याला -ला — मला डोळा लागला
हात मारणे	to tuck in heartily	वाक्प्रचार; खाण्यावर -वर — जेवणावर हात मारला
तोंड देणे	to face, to confront	वाक्प्रचार; अडचणीला -ला — संकटाला तोंड दिले

सराव · Practice

वाचता वाचता मला डोळा लागला — म्हणजे काय झाले?What actually happened?

तिने संकटाला ________ दिले.She faced the trouble.

बरोबर रूप निवडा — तिने जेवणावर हात ________.Choose the right form.

तो रोज सातला येतो. ही त्याची ________ वेळ आहे.This is his usual time.

वाक्प्रचार वापरून सांगा — काल दुपारी मला झोप लागली.Say it with the idiom: I dozed off yesterday afternoon.

शब्दजोडी आणि अर्थ जोडा.Match each phrase with its meaning.

वापरून पाहा · Use it

तिन्ही वाक्प्रचार वापरून स्वतःबद्दल तीन वाक्ये सांगा — एक कालचे, एक आजचे, एक उद्याचे. उदाहरणार्थ — काल रात्री मला लवकर डोळा लागला. उद्या मला या कामाला तोंड द्यावे लागेल.

Build three sentences about yourself, one in each tense, using one idiom apiece: something you dozed off over yesterday, something you tucked into today, something you will have to face tomorrow. Say them aloud. The words are all old friends — only the meanings are new, and idioms stay learned only if you spend them within a day of meeting them.