शरीराचे अवयव
Parts of the body

शरीराचे शब्द, आणि अनेकवचनाचे सामान्यरूप — डोळ्यांचे, हातांचे, पायांचे.

Body words, and the plural oblique stem that always carries an अनुस्वार.

ऐका · Listen

शाळेत
शिक्षिका —मुले, ऐका. हे काय आहे?
Children, listen. What is this?
राम —हे डोके आहे.
This is a head.
शिक्षिका —आणि हे?
And these?
राम —हे डोळे आहेत. डोळ्यांचे काम बघणे आहे.
These are eyes. The job of the eyes is seeing.
शिक्षिका —हो! कानांचे काम काय आहे?
Yes! What is the job of the ears?
सीता —कानांचे काम ऐकणे आहे.
The job of the ears is hearing.
शिक्षिका —आणि हातांचे काम?
And the job of the hands?
सीता —हातांचे काम लिहिणे आहे. पायांचे काम चालणे आहे.
The hands' job is writing. The feet's job is walking.
शिक्षिका —आणि नाक कुठे आहे?
And where is the nose?
राम —नाक इथे आहे!
The nose is here!

स्पष्टीकरण · Explanation

डोळा, कान, हात, पाय — हे सगळे पुल्लिंगी. नाक आणि डोके नपुंसकलिंगी. अनेकवचन असे — डोळा → डोळे, कान → कान, हात → हात, पाय → पाय, नाक → नाके, डोके → डोकी.

Six words, with one small surprise in the plurals. डोळा becomes डोळे, but कान, हात and पाय look exactly the same in the plural — the verb is what tells you which you mean: हात आहे against हात आहेत. नाक becomes नाके and डोके becomes डोकी. Genders: डोळा, कान, हात and पाय are पुल्लिंगी; नाक and डोके are नपुंसकलिंगी. Body parts mostly come in pairs, so the plural is the form you will actually say.

अनेकवचनाचे सामान्यरूप नेहमी अनुस्वार घेते. डोळे → डोळ्यां-. कान → कानां-. हात → हातां-. पाय → पायां-. डोकी → डोक्यां-. मुले → मुलां-. घरे → घरां-. मग -चा, -ची, -चे लागते — डोळ्यांचा, हातांची, पायांचे.

Here is the rule you will use for the rest of your Marathi life: a plural oblique stem always carries an अनुस्वार, that little dot over the letter. डोळे → डोळ्यां-, कान → कानां-, हात → हातां-, पाय → पायां-, डोकी → डोक्यां- — and outside the body, मुले → मुलां-, घरे → घरां-, मुली → मुलीं-. Then the -चा of the last two lessons goes on top: डोळ्यांचा, हातांची, पायांचे. Dropping that dot is one of the two commonest mistakes in written Marathi, and now you know it is not decoration: it is the plural.

शेवट कोणता, हे मालकाचे नाही तर वस्तूचे लिंग ठरवते. डोळ्यांचे काम — काम नपुंसकलिंगी, म्हणून -चे. डोळ्यांचा डॉक्टर — डॉक्टर पुल्लिंगी, म्हणून -चा. ही खोली मुलांची आहे — खोली स्त्रीलिंगी, म्हणून -ची.

The ending still follows the thing owned, exactly as in पाठ ३-७: डोळ्यांचे काम (काम is नपुंसकलिंगी), डोळ्यांचा डॉक्टर, an eye doctor (डॉक्टर is पुल्लिंगी), ही खोली मुलांची आहे (खोली is स्त्रीलिंगी). And notice the frame the children use in the dialogue — X-चे काम Y आहे. Marathi says what a thing is for with exactly this pattern: कानांचे काम ऐकणे आहे, पायांचे काम चालणे आहे. The -णे form of the verb, which your word lists have used since पाठ २-३, is doing duty as a noun there.

शब्द · Vocabulary

शब्द	Meaning	टीप · Note
डोळा	eye	पुल्लिंगी; अनेकवचन डोळे, अनेकवचनी सामान्यरूप डोळ्यां-
कान	ear	पुल्लिंगी; अनेकवचन कान, अनेकवचनी सामान्यरूप कानां-
नाक	nose	नपुंसकलिंगी; अनेकवचन नाके, अनेकवचनी सामान्यरूप नाकां-
हात	hand, arm	पुल्लिंगी; अनेकवचन हात, अनेकवचनी सामान्यरूप हातां-
पाय	foot, leg	पुल्लिंगी; अनेकवचन पाय, अनेकवचनी सामान्यरूप पायां-
डोके	head	नपुंसकलिंगी; अनेकवचन डोकी, अनेकवचनी सामान्यरूप डोक्यां-

सराव · Practice

________ काम ऐकणे आहे.The job of the ears is hearing.

________ काम चालणे आहे. (पाय — अनेकवचन)The job of the feet is walking.

कोणते रूप बरोबर आहे?Which form is correct?

वाक्य लावा — The job of the hands is writing.Put the words in order.

ही खोली ________ आहे. (मुले)This room is the children's.

जोड्या लावा.Match the pairs.

वापरून पाहा · Use it

स्वतःचे डोळे, कान, हात आणि पाय बघा. काही वाक्ये म्हणा — हे डोळे आहेत, डोळ्यांचे काम बघणे आहे. असेच कान, हात, पाय, नाक, डोके यांचे सांगा. प्रत्येक अनेकवचनी रूपात अनुस्वार आहे का ते बघा.

Touch each part and say two sentences about it: हे डोळे आहेत · डोळ्यांचे काम बघणे आहे, then the same for कान, हात, पाय, नाक and डोके. Say them slowly enough to hear the dot — डोळ्यां-, कानां-, हातां-, पायां- — because that nasal hum is the whole difference between one and many. Then try it on words that are not body parts at all: मुलांची शाळा, घरांची दारे, मुलींची खोली.