बोली आणि प्रमाणभाषा
Dialect and standard

प्रमाणभाषा ही मराठीची एक बोलीच — वऱ्हाडी, अहिराणी, मालवणी आणि संतांची मराठी.

Standard Marathi is one dialect among many: Varhadi, Ahirani, Malvani, and the Marathi of the sant poets.

तुम्हाला हे येतंच · You already know this

पहिल्या पाठांपासून तुम्ही एक वाक्य म्हणत आहात — मला चहा हवा आहे. हेच मागणे विदर्भातल्या घरात मले चहा पायजे असे ऐकू येते, आणि सिंधुदुर्गात माका चहा पायजे असे. तिन्ही वाक्ये मराठीच आहेत. फरक एवढाच की त्यांतल्या एकाला शाळेच्या पुस्तकात जागा मिळाली.

Since the early lessons you have been saying मला चहा हवा आहे. In a Vidarbha household the same request comes out as मले चहा पायजे; in Sindhudurg the pronoun is माका. Real speech in those places differs in more than the pronoun, but the pronoun is the piece you hear at once — and it is enough to make the point. All three sentences are Marathi. Only one of them got printed in a schoolbook, and this last lesson is about what that does and does not mean.

नियम · The rules

प्रमाणभाषा ही मराठीची एक बोलीच आहे; शाळा, वृत्तपत्रे, न्यायालये आणि शासकीय कागदपत्रे यांनी तिचा स्वीकार केला, म्हणून ती प्रमाण ठरली.

नियम १

प्रमाण म्हणजे मोजपट्टी — बरोबरपणाचे प्रमाणपत्र नव्हे. लिहिण्यासाठी सर्वांना एकच रूप लागते, म्हणून अनेक बोलींतून एक निवडली जाते; मराठीत ती मुख्यतः पुणे-मुंबई भागातली शहरी मराठी आहे.

Standard Marathi is a dialect that got a job. Writing needs one shared shape, so one variety gets chosen — here, broadly the urban speech of the Pune and Mumbai belt — and that choice is an administrative fact, not a verdict about anybody's mouth.

आतापर्यंतच्या सगळ्या पाठांत तुम्ही जे शिकलात ते प्रमाणभाषेचे व्याकरण होते. ते चुकीचे नाही आणि ते एकमेव नाही. अर्ज लिहिताना, बातमी देताना, परीक्षेत लिहिताना तेच लागते — कारण ते सगळ्या महाराष्ट्राला सारखेच कळते.

Everything you learned in the previous twelve levels was the grammar of प्रमाणभाषा, and it was worth learning: it is the Marathi that carries across the whole state, the Marathi of the application form, the newspaper and the exam paper. What it is not is a scoreboard against which other people's Marathi loses.

बोली प्रदेशानुसार बदलते आणि प्रत्येक बोलीचे व्याकरण नियमबद्ध असते — वऱ्हाडीत मला-तुला यांऐवजी मले-तुले, मालवणीत माका-तुका ही रूपे नियमाने येतात.

नियम २

मले हे मला या शब्दाचे बिघडलेले रूप नाही. वऱ्हाडीत तो प्रत्ययच -ले आहे आणि तो प्रत्येक सर्वनामाला तसाच लागतो — मले, तुले, त्याले.

Dialect forms are systematic, and that is the whole argument. वऱ्हाडी does not mangle मला; its dative ending is simply -ले, applied straight across the pronouns. Anything you can state as a rule is a grammar.

वऱ्हाडी विदर्भात — अकोला, अमरावती, बुलढाणा, यवतमाळ, वाशीम या वऱ्हाडाच्या भागात. अहिराणी खानदेशात — जळगाव, धुळे, नंदुरबार; तिला खानदेशी असेही म्हणतात. मालवणी दक्षिण कोकणात — सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात; ती मराठी रंगभूमीवरही चांगलीच ऐकू येते. तिन्हींचे शब्द, प्रत्यय आणि क्रियापदरूपे प्रमाणभाषेहून वेगळी आहेत.

वऱ्हाडी belongs to Vidarbha, and particularly to the Berar districts — Akola, Amravati, Buldhana, Yavatmal, Washim. अहिराणी, also called खानदेशी, belongs to Khandesh — Jalgaon, Dhule, Nandurbar — and diverges from the standard in vocabulary, endings and verb forms alike. मालवणी belongs to south Konkan, the Sindhudurg district, and has had a long life on the Marathi stage. Each is a full system; none is a failed attempt at the other.

लेखनासाठी प्रमाणभाषा आणि जवळच्या माणसांशी बोलण्यासाठी आपली बोली — दोन्हींची जागा वेगळी; बोली लिहायची असेल तेव्हा ती जशीच्या तशी लिहावी, तिला प्रमाणभाषेच्या साच्यात बसवू नये.

नियम ३

अर्ज, निबंध, बातमी, अहवाल — इथे प्रमाणभाषा. घर, गाव, कथेतले संवाद, नाटक, कविता — इथे बोली, आणि ती अर्धवट सुधारून लिहू नये.

This is register, not rank. Use the standard where the reader may be anyone; use your own speech where the reader is somebody in particular. And when you do write dialect — in dialogue, in a play, in a poem — write it whole, instead of half-correcting it into the standard.

पाठ १२-११ मध्ये शैलीचा नियम होता — मराठी शब्द असेल तिथे मराठी शब्द वापरा. तोच नियम इथेही चालतो. आपल्या बोलीतला नेमका शब्द प्रमाणभाषेत नसेल, तर तो तसाच लिहा आणि हवे तर कंसात अर्थ द्या.

The style rule from 12-11 applies here too. If your dialect has an exact word the standard lacks — and every dialect has a shelf of them — use it, gloss it in brackets if the reader may not know it, and do not apologise for it. Standardising a word out of existence is a loss, not a correction.

प्रमाणभाषा ठरण्याच्या कितीतरी आधी मराठीत साहित्य लिहिले गेले — ज्ञानेश्वरांची ज्ञानेश्वरी ओव्यांत आणि तुकारामांचे अभंग; म्हणून जुनी मराठी चुकीची नाही, ती दुसऱ्या काळाची मराठी आहे.

नियम ४

ज्ञानेश्वरांनी इ.स. १२९० मध्ये नेवासे इथे भगवद्गीतेवरची ज्ञानेश्वरी ओवी या छंदात लिहिली. तुकारामांनी सतराव्या शतकात देहू इथे अभंग रचले. ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम, जनाबाई, चोखामेळा यांचे लेखन म्हणजे संतसाहित्य.

ज्ञानेश्वर wrote his commentary on the Bhagavad-Gītā at Nevāse in 1290, in the ओवी metre; तुकाराम composed his अभंग at Dehū in the seventeenth century. With नामदेव, एकनाथ, जनाबाई and चोखामेळा they make up संतसाहित्य — the oldest Marathi a reader today can still sit down with.

ज्ञानेश्वरीतली एक ओळ पाठ करण्यासारखी आहे — माझा मराठाचि बोलु कौतुके. तेराव्या शतकात, कोणतीही प्रमाणभाषा ठरण्याआधी, ज्ञानेश्वर आपल्या मराठीचे कौतुक करत आहेत. जी भाषा तेव्हा शाळेत नव्हती, तिच्यात हा ग्रंथ लिहिला गेला.

One line from the ज्ञानेश्वरी is worth keeping: माझा मराठाचि बोलु कौतुके — my Marathi speech, said with delight. He goes on to claim it can win a wager against nectar itself. This was written seven hundred years ago, in a language that had no schoolbook, no newspaper and no standard to be measured against, by a poet who was plainly not waiting for permission.

पायरी पायरीने · Step by step

मी + ला → मला · आणि तेच रूप बोलींत

मी + ला— सर्वनाम + चतुर्थीचा प्रत्यय (पाठ ९)
म + ला— मी या सर्वनामाचे सामान्यरूप म-
मला— प्रमाणभाषेतले रूप
मले— वऱ्हाडीत तोच प्रत्यय -ले असा — मले, तुले, त्याले
माका— मालवणीत तो -क असा — माका, तुका

मले चहा पायजे → मला चहा हवा आहे

मले चहा पायजे— वऱ्हाडी बोली — घरातले वाक्य
मला चहा पायजे— सर्वनाम प्रमाणरूपात — मले → मला
मला चहा पाहिजे— बोलण्यातले पायजे, लिहिण्यातले पाहिजे
मला चहा हवा आहे— प्रमाणभाषेतली लेखनरचना — हवा हा चहाशी (पु.) जुळतो

ज्ञानेश्वरीतले शब्द आजच्या मराठीत

माझा मराठाचि बोलु— तेराव्या शतकातली मराठी
बोलु → बोल— जुन्या मराठीत पुल्लिंगी नामाच्या शेवटी येणारा -उ आज गळाला
मराठाचि → मराठीच— जुने -चि हे आजच्या च या अव्ययाचे रूप
माझा मराठीच बोल— तीच ओळ आजच्या मराठीत

या तीन पायऱ्या एकच गोष्ट सांगतात — रूप बदलते, भाषा तीच राहते. जागेनुसार मले, माका; काळानुसार बोलु, बोल. मराठी शिकून झाली म्हणजे यांतले एक रूप हातात आले; आता ती कोणती मराठी आहे हेही तुम्हाला सांगता येते.

Three derivations, one point: the shape moves, the language does not. Across space it is मले and माका; across time it is बोलु and बोल. You have finished thirteen levels of one particular Marathi — and you can now say which Marathi it is, and why it is the one in the books. That is the last thing this course had to teach you.

सराव · Practice

वऱ्हाडीत मला या शब्दाचे रूप कोणते?What is मला in Varhadi?

अहिराणी कोणत्या प्रदेशाची बोली आहे?Which region does Ahirani belong to?

ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी ________ या छंदात लिहिली.Which metre is the Jnaneshvari written in?

प्रत्येक भाषारूपाची जागा जुळवा.Match each variety to where it belongs.

प्रमाणभाषेत चहा मागा.Ask for tea in standard Marathi.

शाळेच्या निबंधात कोणती भाषा वापरावी?Which variety belongs in a school essay?